Szklarnik leśny
Cordulegaster boltonii


Rozmiary: Długość ciała Cordulegaster boltonii osiąga 80 mm (samice nawet 85 mm)
Rozpiętość skrzydeł nieznacznie przekracza 100 mm
Czas występowania
imagines:
Koniec V-połowa VIII
Obszar występowania: Cordulegaster boltonii występuje w Polsce zachodniej i południowej, jednak w zasadzie poza obszarami górskimi (do wys. 600 m n.p.m.).
Ochrona: Cordulegaster boltonii jest gatunkiem chronionym w Polsce prawem, a ponadto znajdującym się w Czerwonej Księdze Zwierząt jako gatunek wysokiego ryzyka (VU - vulnerable).
 
 

   
NA SKRÓTY
Występowanie
Biotop
Samiec
Samica
Zachowania rozrodcze
Larwa/wylinka
Galeria

Zdjęcia: Paweł Buczyński
Martin Černý
Marek Czubaszek
Jakub Liberski
Leszek Matacz
Kamil Mazur
Stanisław Mikołajczak
Ewa Miłaczewska
Piotr Zabłocki
Tekst: Ewa Miłaczewska
© Ewa Miłaczewska

 

Występowanie
 
Występowanie Cordulegaster boltonii w Polsce — szkic sporządzony na podstawie Atlasu rozmieszczenia ważek (Odonata) w Polsce

1 — strefa rozproszonego występowania
2 — obszary koncentracji stanowisk
3 — obszar poza zasięgiem występowania
4 — punkty, w których wykonano zdjęcia:
PBu — Paweł Buczyński — Płocice na Kaszubach
MCz — Marek Czubaszek — Ludgierzowice, gm. Zawonia w woj. dolnośląskim
JL — Jakub Liberski — Woszczyce gmina Orzesze; Łebki koło Węglowic — woj. śląskie; Gryżyński Park Krajobrazowy woj. lubuskie oraz potok Piekielnik w Worku Żytawskim woj. dolnośląskie
LM — Leszek Matacz — Gola Wielka w pow. oleśnicki i Skoroszów w pow. trzebnickim oba stanowiska w woj. dolnośląskim
SM — Stanisław Mikołajczak — okolice Dziewiętlina w pow. milickim, w woj. dolnośląskim
EM — Ewa Miłaczewska — Dolina Czarnej Wody, Góry Świętokrzyskie oraz przy Rezerwacie Cisy nad Górną Liswartą
PZ — Piotr Zabłocki — Opolszczyzna, kwadrat UTM CA08 i CB14
Zoology and Ecology — Dwa punkty w Puszczy Romnickiej i jeden nad Czarną Hańczą, opisane przez P. Buczyńskiego i inn. w pracy: On the occurrence of Cordulegaster boltonii (Donovan, 1807) (Odonata: Cordulegastridae) in the western part of the Lithuanian Lake District (Poland)
 
 
Biotop
Szklarnik leśny C. boltonii występuje w Polsce północno-zachodniej i zachodniej oraz w południowej części kraju, lecz omija wyższe obszary górskie. Preferuje miejsca zalesione, w pobliżu małych rzek, potoków i strumieni o wartkim nurcie i dobrym natlenieniu, jednak często stanowiska są ograniczone do krótkich odcinków cieków. Zagrożeniem dla chronionych szklarników leśnych jest zanieczyszczenie wody, regulacja rzek, sytuowanie w ich biegu stawów rybnych oraz wylesianie i wycinanie nadbrzeżnych olch. Więcej informacji znajdziemy w opisie R. Bernarda w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt — Bezkręgowce.
 
 
Dolina Czarnej Wody w Świętokrzyskim Parku Narodowym, w pobliżu mostu na drodze między Nowa Słupią a Bodzentynem (UTM DB94). 2 lipca 2010 r., podczs Sympozjum Sekcji Odonatologicznej PTE, widzieliśmy tu wiele szklarników leśnych Cordulegaster boltonii.
(foto Ewa Miłaczewska)
To samo miejsce, co obok. Woda płynie tu wartko, a widoczne w jej nurcie kamienie pokryte są czarnymi glonami, od barwy których potok bierze swą nazwę.
(foto Ewa Miłaczewska)
 
 
Rzeka Wda w okolicach miejscowości Płocice (UTM XV89) na Kaszubach. Rzeka przepływa przez urozmaicony krajobraz polodowcowy.
(foto Paweł Buczyński )
Tu widzimy most na Wdzie, pod którym autor zdjęcia znalazł wylinkę Cordulegaster boltoni pokazaną na zdjęciu w dalszej części strony.
(foto Paweł Buczyński)
 
 
Śródleśny ciek koło Woszczyc (UTM CA34) w gminie Orzesze, 24 czerwca 2012 r. Szklarniki spotykane są tu rokrocznie.
(foto Jakub Liberski)
24 czerwca 2012 r. w okolicy Woszczyc.
(foto Jakub Liberski)
 
 
Skoroszów, rzeka Młyńska Struga. Skoroszów (UTM XT50) to wieś położona w woj. dolnośląskim, w pow. trzebnickim, w gm. Trzebnica.
(foto Leszek Matacz)
Młyńska Struga płynie przez obszary zacienione lasami Krajobrazowego Parku Doliny Baryczy.
(foto Leszek Matacz)
 
 
Gola Wielka (UTM XS79), rzeka Prądnia, odcinek tuż poniżej źródliska, niezabudowany budowlami hydrotechnicznymi, tworzący wąwóz, silnie meandrujący. Las mieszany świeży.
(foto Leszek Matacz)
Leśny potok w okolicy Dziewiętlina (UTM XT60) w pow. milickim, w woj. dolnośląskim. Tu w pierwszych dniach czerwca 2013 r. na pniu świerka, na wyskości 2,5 m został napokany przeobrażający się samiec.
(foto Stanisław Mikołajczak)
 
 
Kanał pomiędzy jeziorem Kałek a stawem hodowlanym Bartna (UTM WT17) w Gryżyńskim Parku Krajobrazowym w woj. lubuskim — właśnie w tym miejscu Jakub Liberski 21 sierpnia 2015 roku, podczas XII Sympozjum Odonatologicznego, spotkał C. boltonii jest to późny termin, jak na tę ważkę.
(foto Jakub Liberski)
Potok Piekielnik tu podczas XIII Sympozjum Odonatologicznego w Działoszynie w tzw. Worku Żytawskim (gm. Bogatynia, pow. Zgorzelec, woj. dolnośląskie), 24 czerwca 2016 r. napotkano C. boltonii.
(foto Jakub Liberski)
 
 
Samiec
 
Tego szklarnika leśnego Cordulegaster boltonii sfotografował Jakub Liberski 17 czerwca 2010 r. w Woszczycach w gminie Orzesze na Górnym Śląsku.

(foto Jakub Liberski)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
W tym samym miejscu 24 czerwca 2012 r.

(foto Jakub Liberski)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
W Woszczycach 24 czerwca 2012 r. Szklarnik często przemieszczał się i siadał w kilku stałych punktach.

(foto Jakub Liberski)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Jeszcze jedno ujęcie z boku.

(foto Jakub Liberski)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Na sympozjalnej wycieczce w Górach Świętokrzyskich 2 lipca 2010 r., w gronie ponad dwudziestu osób, nie było szans zrobienia zdjęć siedzącym ważkom. Tak więc zmuszeni byliśmy obserwować szklarniki w locie, albo oglądać je z bliska po złapaniu. Tu widzimy samca Cordulegaster boltonii — jest to piękna, duża, zielonooka, czarno-żółta ważka.

(foto Ewa Miłaczewska)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Oczy szklarników są zielone i stykają się ze sobą w jednym punkcie.

(foto Ewa Miłaczewska)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Na czole szklarnika leśnego występuje znak w postaci czarnej poziomej linii, w przeciwieństwie do szklarnika górskiego, u którego znak na czole ma kształt litery „U”.

(foto Ewa Miłaczewska)
 
Cordulegaster boltonii ma żółty trójkąt potyliczny, a C. bidentata ma ten trójkąt czarny.

(foto Ewa Miłaczewska)
 
Widzimy, że na odwłoku Cordulegaster boltonii występują — poza plamkami na środku każdego z segmentów odwłoka — mniejsze plamki na tylnym skraju każdego segmentu.

(foto Ewa Miłaczewska)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
W trójkącie analnym występuje minimum pięć komórek (obserwowaliśmy też 6 i 7). Pod spodem odwłoka, na pierwszym segmencie, występuje plamka w kształcie litery „C”.

(foto Ewa Miłaczewska)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
No i tu niespodzianka!
To zdjęcie Cordulegaster boltonii, o czym świadczy żółty trójkąt potyliczny, natomiast w trójkątach analnych występują tylko 3 i 4 pola tak, jak u Cordulegaster bidentata.
Najlepszy to dowód, że przy oznaczaniu nie wolno kierować się jedną tylko cechą charakterystyczną, bo w przyrodzie wszystko jest zmienne.


Jest to fragment zdjęcia, które zrobił Martin Černý, a pozwoliłam je sobie (za zgodą autora) zapożyczyć ze świetnej strony
http://www.dragonflies.cz/.

(foto Martin Černý)
 
Górne narządy analne są trójkątne (bez ząbka po wewnętrznej stronie) i niemal schodzą się ze sobą u podstawy.

(foto Jakub Liberski)
 
Narządy analne i pierwotny aparat kopulacyjny widziane od strony brzusznej.

(foto Ewa Miłaczewska)
 
Teneralny, niecałkowicie wybarwiony samiec siedzący po przeobrażeniu na wylince. Napotkany w 6 czerwca 2013 roku koło Dziewiętlina (UTM XT60) w powiecie milickim, woj. dolnośląskim. Siedział ok. 2,5 m nad ziemią na pniu świerka, przy wylince, nieopodal leśnego strumienia.

(foto Stanisław Mikołajczak)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Samica
 
Między samcem, a samicą nie ma różnicy w ubarwieniu, choć samice mają nieco mniej jaskrawe oczy. Różni je od samców przede wszystkim długie, skierowane do tyłu pokładełko.

(foto Ewa Miłaczewska)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Tu na tle białej bluzki jednej z uczestniczek sympozjum widzimy obok siebie samca i samicę Cordulegaster boltonii. Różnica rozmiarów jest spora — to samica jest większa i szersza od samca.

(foto Ewa Miłaczewska)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Zachowania rozrodcze
 
To zdjęcie samicy Cordulegaster bidentata zdobione przez Kamila Mazura. Zupełnie tak samo wygląda składanie jaj przez samicę Cordulegaster boltonii, co udało się sfilmować Stanisławowi Czachorowskiemu w Dolinie Czarnej Wody 2 lipca 2010 r. Filmiki te można obejrzeć klikając w linki You Tube.
http://www.youtube.com/watch?v=HvCXFR1xG2g http://www.youtube.com/watch?v=tPbgwRq9jLY.

(foto Kamil Mazur)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Larwa/wylinka
 
Zdjęcie zostało zrobione 25 czerwca 2011 r. podczas Sympozjum Sekcji Odonatologicznej P.T.Ent. nad potokiem na skraju Rezerwatu Cisy nad Górną Liswartą. Jest to larwa, która najprawdopodobniej przeobrazi się dopiero w przyszłym roku.
Dla skali porównawczej — te dwie obrączki mają łącznie szerokość 8 mm. Długość ciała larwy w ostatnim stadium wynosi 39–42 mm.

(foto Ewa Miłaczewska)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Ta sama larwa co wyżej. Ma ona klinowaty odwłok z krótkimi kolcami bocznymi, masywne uda i skrzydła ułożone skośnie wzdłuż odwłoka — inaczej niż u szklarnika górskiego Cordulegaster bidentata.

(foto Ewa Miłaczewska)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Larwy szklarnika leśnego Cordulegaster boltonii złapane 11 listopada 2015 roku na Opolszczyźnie. Widzimy, że są w różnym wieku — larwy tej ważki rozwijają się w wodzie przez 4 do 5 lat — największa przeobrazi się zapewne wiosną lub na początku lata 2016 roku, pozostałe będą musiały dłużej czekać na swoją kolej. Larwy złowili (i po zrobieniu fotografii wypuścili) Michał Wolny i Piotr Zabłocki na nowym stanowisku w kwadracie UTM CA08 — co opisują na prowadzonym przez siebie świetnym blogu Działu Przyrody Muzeum Śląska Opolskiego — Poszukiwanie „dobra narodowego”..., oraz podsumowanie badań — Nowe stanowiska rozrodcze szklarnika leśnego Cordulegaster boltonii w województwie opolskim.

(foto Piotr Zabłocki)
 
Wylinka znaleziona pod mostem w okolicy miejscowości Płocice nad Wdą na Kaszubach dnia 12 czerwca 2008 r.

(foto Paweł Buczyński)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Wylinka napotkana na trawie dnia 9 czerwca 2012 r. niedaleko miejscowości Łebki w pobliżu Węglowic, kilkanaście kilometrów na zachód od Częstochowy.

(foto Jakub Liberski)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Wylinka pochodzi z kwadratu UTM CB14, znad bezimiennego śródleśnego cieku na północ od Wojciechowa koło Starego Olesna w woj. opolskim. Jest długa i wysmukła, nie posiada kolców grzbietowych.

(foto Piotr Zabłocki)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Ta sama wylinka od strony brzusznej. Widzimy tu szeroką bródkę larwy.

(foto Piotr Zabłocki)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Głaszczki wargowe mają długie, ostre zęby, które są zróżnicowanej wielkości.

(foto Piotr Zabłocki)
 
Z boku widzimy, że wylinka nie posiada kolców grzbietowych.

(foto Piotr Zabłocki)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Kolce boczne na segmentach 8 i 9. Na obydwu segmentach są dobrze wykształcone, sięgają do przedniej krawędzi następnego segmentu lub poza nią.

(foto Piotr Zabłocki)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Tu od spodu wylinki widzimy nie tylko kolce boczne na segmentach 8 i 9, ale i punkt na środku segmentu 9, będący pierwotnym aparatem kopulacyjnym samca.
Porównaj z Cordulegaster bidentata.

(foto Piotr Zabłocki)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Paraprokty i cerci są wąskie, wierzchołki cerci lekko hakowato zagięte do wewnątrz

(foto Piotr Zabłocki)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Galeria zdjęć
 
 
17 lipca 2011 r. — Gola Wielka (UTM XS79) w pow. oleśnickim, rzeka Prądnia. Samiec Cordulegaster boltoni.
(foto Leszek Matacz)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
6 lipca 2012 r. — dojrzały samiec Cordulegaster boltoni. Skoroszów na granicy powiatu trzebnickiego z milickim, rzeka Młyńska Struga (UTM XT50).
(foto Leszek Matacz)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
6 czerwca 2013 r. — koło Dziewiętlina (UTM XT60) w powiecie milickim, woj. dolnośląskim. Wylinka pozostała po przeobrażeniu samca pokazanego wyżej (przy opisie samca).
(foto Stanisław Mikołajczak)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
11 czerwca 2016 r. — Ludgierzowice, pow. trzebnicki w woj. dolnośląskim (UTM XS58). Samiec w czasie polowania w lesie w odległości ok. 1 km od najbliższego strumienia. Jest to potwierdzenie stabilności występowania gatunku w tym rejonie.
(foto Marek Czubaszek)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.

Z terminami użytymi w opisie można zapoznać się na stronie: SŁOWNIK lub BUDOWA WAŻKI.

Porównanie obu szklarników spotykanych w Polsce można obejrzeć na stronie: SZKLARNIK CORDULEGASTER.