Oczobarwnica (łątka) jeziorna
Erythromma lindenii


Rozmiary: Długość ciała Erythromma lindenii wynosi 30–36 mm
Rozpiętość skrzydeł osiąga 42 mm
Czas występowania
imagines:
VI-IX
Obszar występowania: Erythromma lindenii znana z kilkudziesięciu jezior w Polsce środkowozachodniej.
 

NA SKRÓTY
Występowanie
Biotop
Samiec
Samica
Zachowania rozrodcze
Galeria zdjęć

Zdjęcia: Paweł Buczyński
Maciej Górka
Bogusława Jankowska
Jolanta Kowalska
Jakub Liberski
Anna Rychła
Michał Wolny
Piotr Zabłocki
Tekst: Ewa Miłaczewska,
Anna Rychła,
Piotr Zabłocki
© Ewa Miłaczewska

 

Występowanie
 
Występowanie Erythromma lindenii w Polsce — szkic sporządzony na podstawie Atlasu rozmieszczenia ważek (Odonata) w Polsce

1 — obszar występowania

2 — punkt, w którym wykonano zdjęcia:
PBu — Paweł Buczyński — Gryżyński Park Krajobrazowy
MG — Maciej Górka — jezioro Lgińsko Przemęcki Park Krajobrazowy
BJ — Bogusława Jankowska — Gryżyński Park Krajobrazowy
JK — Jolanta Kowalska — jezioro Linie Duże, na granicy gmin Siedlec i Kargowa
JL — Jakub Liberski — Gryżyński Park Krajobrazowy
AR — Anna Rychła — jezioro Linie Duże, na granicy gmin Siedlec i Kargowa
MW — Michał Wolny — jezioro Linie Duże, na granicy gmin Siedlec i Kargowa
PZ — Piotr Zabłocki — Gryżyński Park Krajobrazowy
 
 
Biotop
Erythromma lindenii jest ciepłolubną ważką występującą głównie w rejonie śródziemnomorskim. Nasze środkowozachodnie obszary kraju są połączone z głównym obszarem występowania poprzez obszar Niemiec, a bezpośrednio przez obszar Brandenburgii. Wydaje się, że jest to północno-wschodni skraj obszaru występowania tej ważki. Erythromma lindenii lubi jeziora z dobrze natlenioną wodą koniecznie z elodeidami wylegającymi na powierzchnię (elodeidy — rośliny zanurzone, jak moczarka kanadyjska Elodea canadensis, rogatek sztywny Ceratophyllum demersum, wywłócznik, rdestnice, ramienice itd). Czasem Erythromma lindenii występuje nad wodami wolnopłynącymi, np. kanałami międzyjeziornymi. Samce latają szybko i nisko nad wodą, z dala od brzegów przepatrując wynurzoną roślinność. Trudno więc obserwować te ważki od strony brzegu, a ich płochliwość powoduje, że i od strony wody niełatwo podejść je na odległość, która pozwala na zrobienie wyraźnego zdjęcia. Na temat płochliwości Erythromma lindenii zdania różnych obserwatorów są różne, o czym będzie dalej.
 
 
Widok na jezioro Linie Duże, ok. 5 km od Kargowej (UTM WT57). To miejsce nad jeziorem Linie Duże (zwanym też Liny Duże), na granicy gmin Siedlec i Kargowa.
6 sierpnia 2011 r. obie pary obserwatorów — to znaczy Jolanta Kowalska i Anna Rychła oraz Michał Wolny i Piotr Zabłocki — byli w tym samym czasie nad jeziorem Linie, nic o sobie nawzajem nie wiedząc.
Jezioro Linie Duże ma 28 ha, rozciąga się wśród lasów ziemi lubuskiej. Południowa część zbiornika, okolona stromymi zboczami bukowego lasu, widoczna jest z drogi łączącej Kargową z Babimostem. Jezioro w przeważającej części ma charakter leszczowy.
(foto Anna Rychła)
Północno-zachodni kraniec jeziora Linie Duże jest płytki, linowo-szczupakowy. Od linów zresztą pochodzi jego nazwa. Jezioro znane jest z bardzo czystej wody, co zawdzięcza położeniu z dala od pól uprawnych, w otoczeniu lasów i bagien. Zasilane jest podziemnymi źródłami i nie ma żadnych powierzchniowych dopływów. Jest tylko jeden odpływ biegnący przekopanym rowem, który prowadzi do Jeziora Wojnowskiego Wschodniego.
(na podstawie http://www.wedkuje.pl/lowisko,jezioro-liny-duze).
(foto Jolanta Kowalska)
 
 
Na tych turzycach udało się zaobserwować oczobarwnice jeziorne Erythromma lindenii, ale od strony brzegu, bez wchodzenia do wody nie da się ich sfotografować. W wielu miejscach trzeba wchodzić w wodę około 1,5 m głębokości (czyli po szyję) trzymając aparat wysoko nad wodą. Na szczęście można znaleźć też miejsca, w których sprzyjające warunki występują w płytszych wodach.
(foto Anna Rychła)
Roślinność wynurzona pokrywa tu kilkanaście procent powierzchni akwenu. Anna Rychła pisze — „Woda jest dobrze natleniona, klarowna, mało żyzna. Dobrze widać rośliny zakorzenione na dnie. Takie wody często są zasilane wodami gruntowymi (też mało żyznymi). Nie wszyscy amatorzy ważek będą w stanie ocenić, czy woda jest dobrze natleniona, ale jak wejdą po pachy i widzą jeszcze swoje stopy, to jest to jak najbardziej właściwy typ biotopu”.
(foto Anna Rychła)
 
 
Jezioro Gryżyńskie (Kałek), nad którym przebywaliśmy w ośrodku Anapausis (UTM WT18) podczas XII Ogólnopolskiego Sympozjum Odonatologicznego, leży w Gryżyńskim Parku Krajobrazowym w woj. lubuskim. Tu można było obserwować liczne Erythromma lindenii nawet z pomostów, ale aby zrobić im dobre zdjęcia trzeba było nieco poświęcenia.
(foto Paweł Buczyński)
Michał Wolny robiący zdjęcia Erythromma lindenii siedzącym na matach glonów, w tym samym kąpielisku, jak widać z dużym zaangażowaniem. Efekt jego i Piotra Zabłockiego pracy można obserwować na ich wspaniałym blogu — Działu Przyrody Muzeum Śląska Opolskiego.
(foto Jakub Liberski)
 
 
Samiec
 
12 czerwca 2011 r. nad jeziorem Linie Duże.
Widzimy, że jest to ważka wśród oczobarwnic wyjątkowa — jest niebiesko-czarna w ubarwieniu podobna do łątek i dawniej (na podstawie zewnętrznego podobieństwa) do rodzaju Coenagrion włączana, zaliczana była również do rodzaju Cercion i tak ją opisywał w 1999 r w swej pracy doktorskiej — „Występowanie i wybrane aspekty biologii Cercion lindenii (Selys, 1840) (Odonata: Coenagrionidae) w Polsce” Rafał Bernard.

Erythromma lindenii generalnie zachowuje się jak inne Erythrommy, czyli lata głównie tuż nad wodą na otwartej tafli jeziora, raczej daleko od brzegu. U samców innych oczobarwnic oczy są czerwone, wiec jeśli możemy dojrzeć kolor oczu takiej ważki a nie są one czerwone, tylko mocno niebieskie, to jest to już wyraźny sygnał, żeby się im uważniej przyjrzeć” — pisze Anna Rychła.
Ten samiec usiadł na moment na turzycach. Możemy zaobserwować jego niebieskie oczy na czarnej głowie, niebiesko-czarny tułów i odwłok z charakterystycznym rysunkiem.

(foto Jolanta Kowalska)
 
Tak pisze Piotrek Zabłocki: „Dziś (6 sierpnia 2011 r.) korzystając z tego, że moja rodzina wypoczywała w gospodarstwie agroturystycznym w woj. lubuskim wybraliśmy się z Michałem na wekendowy wypad z nadzieją zobaczenia i sfotografowania gatunku, z którym w naszych śląskich okolicach zaprzyjaźnić się nie da — oczobarwnicy jeziornej E.lindenii. Choć wiedzieliśmy, że gatunek według ATLASU był stwierdzony w odwiedzonym przez nas kwadracie UTM WT57, nie do końca byliśmy pewni jego wykrycia i zaspokojenia swoich żądzy zobaczenia ostatniego z krajowych gatunków rodzaju Erytromma. Trafiliśmy na kąpielisko nad Jeziorem Linie. Wszędzie pełno plażowiczów, naszą uwagę zaś przykuła para łabędzi niemych z młodymi. Podczas, gdy łabędzica syczała na pozwalających sobie na zbyt wiele dwóch „podejrzanych typków” z aparatem i siatką entomologiczną, my zauważyliśmy niebieską zygopterkę siedzącą metr od łabędziej rodzinki. Jedna fotka z zoomem, rzut oka na wyświetlacz aparatu i JEST! Dwie uradowane gęby zaczynają obserwację, fotografowanie i machanie siatką ku nieskrywanemu zdziwieniu wszystkich obecnych plażowiczów... Najbliższą godzinkę spędziliśmy w nadbrzeżnej roślinności, potem jeszcze wypad rowerem wodnym na rekonesans, który wykazał przelatujące tu i ówdzie tandemy oraz obecność gatunku wzdłuż wszystkich oświetlonych brzegów jeziora. Tak więc udało się, plan wykonany! W sumie w różnych miejscach jeziora obserwowaliśmy około 40 osobników tego gatunku.”

(foto Michał Wolny)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Samiec Erythromma lindenii widziany z góry.

(foto Anna Rychła)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Górne narządy analne samca Erythromma lindenii są trzykrotnie dłuższe od dolnych, ciemne, zakrzywione na kształt cęgów; dolne jaśniejsze, również zakrzywione.
Nogi ważki mają niebieskie pasy. Skrzydła z czarnymi żyłkami, zaopatrzone w jasne romboidalne, wydłużone pterostigmy.

(foto Anna Rychła)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Doskonale sfotografowany odwłok samca zakończony czarnymi, kleszczowatymi narządami analnymi. Na wierzchu odwłoka widzimy charakterystyczny czarny rysunek na niebieskim tle. Na drugim segmencie występuje czarna plamka w kształcie pucharu zajmująca całą długość tego segmentu. Lancetowato zakończone czarne plamy na niebieskim tle występują na segmentach S3-S6. Segmenty 7 i 8 są całkowicie czarne. Segment 9 jest całkowicie niebieski, a segment 10 czarno-niebieski.

(foto Jolanta Kowalska)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Jeszcze raz końcowe segmenty odwłoka z bliska. Segment 10 ma niebieski rysunek na czarnym tle w kształcie dwóch „listków”.

(foto Michał Wolny)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Głowa i tułów samca Erythromma lindenii. Tył głowy czarny, oczy jaskrawoniebieskie, za oczami mocno zredukowane do zaokrąglonych linii plamki. Tu za lewym okiem w ogóle plamki brak. Na przedpleczu dwie niebieskie owalne plamki.

(foto Michał Wolny)
 
Na tym zdjęciu widzimy na wierzchu głowy dwie niebieskie, równoległe linie biegnące przez przednie przyoczko i za przyoczkami. Za oczami dobrze widoczne są obie plamki. Na przedpleczu obok omówionych już dwóch owalnych plamek widzimy dwie położone blisko siebie, niebieskie kreski w jego przedniej części (tu w głębokim cieniu).

(foto Michał Wolny)
 
Ten samiec został „przyłapany” na spożywaniu obiadu.

(foto Michał Wolny)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
22 sierpnia 2015 r. nad jeziorem Gryżyńskim. Dwa samce oczobarwnic z lewej najmniejsza — Erythromma viridulum, z prawej średnia — Erythromma lindenii.

(foto Piotr Zabłocki)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Samica
 
Ma ona barwy zielono-czarne z odrobiną koloru niebieskiego. Na końcu ciemnego odwłoka samica ma jasne narządy analne. Widać tu też jasnozieloną linię łączącą tyły oczu. Plamki za oczami mogą być prawie niewidoczne lub, jak tu, zupełnie zredukowane. Na czarnym, obramowanym zielono przedpleczu widzimy dwie jasozielone plamki. Pterostigmy są romboidalne, podobnie jak u samców, jasne i długie.

(foto Jolanta Kowalska)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Niebieski kolor u samic pojawia się na bokach środkowych czterech-pięciu segmentów odwłoka.

(foto Anna Rychła)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Ta sama samica, co wyżej. Tu widać żółtawe, krótkie pokładełka i również żółtawe, niezbyt wydatne walwy.

(foto Anna Rychła)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Plamki na głowie wygladają tak samo, jak u samca. Przedplecze ma oprócz plamek omówionych przy okazji opisywania samca, cienką zieloną lamówkę na tylnym brzegu.

(foto Michał Wolny)
 
Na zbliżeniu widzimy również, że tylny brzeg przedplecza samicy ma ukształtowany „ząbek”.

(foto Anna Rychła)
 
 
Zachowania rozrodcze
 
Tandem. „Jeśli leci para, to właśnie często ubarwienie samicy jest wyraźną wskazówką: niebieskawe ubarwienie na środku odwłoka jest charakterystyczne dla tego gatunku (mniej lub bardziej wyraziste). Reszta dobrego oznaczenia gatunku leży już w szczegółach” — pisze Anna Rychła.

(foto Michał Wolny)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Z roweru wodnego, którego użyli Koledzy Michał Wolny i Piotr Zabłocki można było od strony wody zaobserwować wiele kopulujacych par...

(foto Michał Wolny)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
... a także liczne tandemy podczas składania jaj w wynurzoną roślinność.

I tu ciekawe spostrzeżenie — w odczuciu Michała i Piotra ten gatunek jest najłatwiejszym do obserwacji ze wszystkich gatunków oczobarwnic. Nie jest tak płochliwy przy fotografowaniu jak najas i viridulum, które uciekają czem prędzej jak najdalej od brzegu, gdy tylko się coś na nim poruszy.
Spostrzeżenie to całkowicie zaprzecza temu, co pisał Rafał Bernard. Być może Michał i Piotrek trafili na dużą, silną populację, która nie czuła nigdy zagrożenia, lub przywykła do położonego tuż obok kąpieliska. Anna Rychła ocenia tę populację na wiele setek osobników. Być może przyczyny różnicy zdań tkwią jedynie w możliwościach sprzętu fotograficznego, który w ciągu ostatnich kilkunastu lat bardzo się zmienił.

(foto Michał Wolny)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
26 lipca 2015 r. nad jeziorem Lgińsko (znanym również jako Lgiń Duży) Przemęcki Park Krajobrazowy w zachodniej części pojezierza leszczyńskiego, 9 km na północ od Wschowy. Jezioro położone koło miejscowości Lgiń. Stanowisko znajduje się na południowo wschodnim skraju zasięgu występowania tej ważki i na granicy województw wielkopolskiego i lubuskiego (UTM WT84). Obserwowano tu licznie występujące, niepłochliwe pojedyncze osobniki i kopulujące pary.

(foto Maciej Górka)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
26 lipca 2015 r. nad jeziorem Lgińsko ważki te składały również jaja.

(foto Maciej Górka)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 

Galeria zdjęć
 
 
Samiec Erythromma lindenii na szuwarach przy kąpielisku nad Jeziorem Gryżyńskim, podczas XII Ogólnopolskiego Sympozjum Odonatologicznego 21–23 sierpnia 2015 roku.
(foto Bogusława Jankowska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Samiec Erythromma lindenii na macie glonów przy kąpielisku nad Jeziorem Gryżyńskim.
(foto Bogusława Jankowska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Samiec Erythromma lindenii znad Jeziora Gryżyńskiego.
(foto Bogusława Jankowska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Samiec Erythromma lindenii znad Jeziora Gryżyńskiego 23 sierpnia 2015 roku.
(foto Jakub Liberski)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Samiec Erythromma lindenii nad Jeziorem Gryżyńskim.
(foto Jakub Liberski)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Samiec Erythromma lindenii w południowej części Jeziora Gryżyńskiego — 22 sierpnia 2015 r.
(foto Paweł Buczyński)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Samiec Erythromma lindenii w południowej części Jeziora Gryżyńskiego — 22 sierpnia 2015 r.
(foto Paweł Buczyński)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Para Erythromma lindenii podczas składania jaj w północnej części Jeziora Gryżyńskiego.
(foto Paweł Buczyński)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Z terminami użytymi w opisie można zapoznać się na stronie: SŁOWNIK lub BUDOWA WAŻKI.

Porównanie wszystkich Erythromma spotykanych w Polsce można obejrzeć na stronie: OCZOBARWNICA ERYTHROMMA.