Żagnica południowa
Aeshna affinis


Rozmiary: Długość ciała Aeshna affinis wynosi do 66 mm
Rozpiętość skrzydeł dochodzi do 85 mm
Czas występowania
imagines:
V-VIII
Obszar występowania: Aeshna affinis to gatunek południowy. Częściowo rodzime już populacje zasilane są osobnikami zalatującymi z południa. W ekspansji na północ od 1995 r. Pojawia się głównie w południowym i środkowym pasie kraju — patrz mapka
 
 

NA SKRÓTY
Występowanie
Biotop
Samiec
Samica
Zachowania rozrodcze
Galeria zdjęć

Zdjęcia: Piotr Cuber
Emilia Grzędzicka
Mariusz Gwardjan
Paweł Kostuj
Andrzej Kucharski
Adam Kuńka
Piotr Mikołajczuk
Alicja Miszta
Krzysztof Pakuła
Katarzyna Przondziono
Krzysztof Przondziono
Przemysław Żurawlew
Tekst: Ewa Miłaczewska
© Ewa Miłaczewska

 

Występowanie
 
Występowanie Aeshna affinis w Polsce — szkic sporządzony na podstawie Atlasu rozmieszczenia ważek (Odonata) w Polsce

1 — obszar stwierdzonego występowania

2 — obszar hipotetycznego występowania

3 — obszar poza zasięgiem występowania

4 — punkty, w których wykonano zdjęcia:
PC — Piotr Cuber — Zabrze
EG — Emilia Grzędzicka — nad Wisłą koło Łubnej
MGw — Mariusz Gwardjan — piaskownia Stawki w Kielcach
PK — Paweł Kostuj — pow. Pleszew
AK — Andrzej Kucharski — Lesko stawy rybne
AKu — Adam Kuńka — okolice Opola
PM — Piotr Mikołajczuk — Międzyrzec Podlaski
AM — Alicja Miszta — Zabrze i Ogrodzieniec
KP — Krzysztof Pakuła — Klaudyn, zachodnie obrzeże Warszawy
KPrz — Krzysztof i Katarzyna Przondziono — Katowice, Staw Górnik w Giszowcu, Lasy Murckowskie i Źródła Potoku Leśnego
— Przemysław Żurawlew — pow. Pleszew i Siemianice w dolinie Bzury
 
 
Biotop
Aeshna affinis zasiedla płytkie, szybko nagrzewające się wody stojące, czasami nawet wody o znacznych wahaniach poziomu. Jest ważką będącą na naszych terenach głównie migrantem, czyli ważką zalatującą jako forma dorosła. Mimo, że osobniki dojrzałe łączą się w pary i składają jaja, a rozwój larwalny trwa niezwykle krótko, przeważnie nie dochodzi do „zadomowienia się” tych ważek, gdyż z reguły giną one podczas zimy. Paweł Buczyński podaje bardzo ciekawe informacje o tej żagnicy w artykule „Uwagi o występowaniu Aeshna affinis Vander L. w województwie lubelskim” zamieszczonym w „Odonatriksie” z lipca 2006 r. Pisze, że w ostatniej dekadzie coraz częściej, wskutek występowania wysokich temperatur, spotykamy żagnice południowe w Polsce. Możliwe, że nawet zimują.
 
 
Młodego samca żagnicy południowej Aeshna affinis autor zdjęcia napotkał w końcu czerwca 2007 r. w Międzyrzecu Podlaskim nad tym płytkim i zarośniętym zbiornikiem.
(foto Piotr Mikołajczuk)
To ok. 10-letni śródpolny, płytki, zarastający wierzbą zbiornik w Nowej Wsi, w dolinie Prosny (XT86). Tu obserwowano młode osobniki A. affinis 20 czerwca 2010 r.
(foto Przemysław Żurawlew)
 
 
Położony ok. 0,5 km na północ od Nowolipska (YT06), płytki wysychający, otoczony lasem, osłonięty przed wiatrem zbiornik. Tu dnia 15 lipca 2010 r. obserwowano samce patrolujące nisko nad mozaiką odsłoniętego, wilgotnego dna.
(foto Przemysław Żurawlew)
Kielce, nieczynna piaskownia Stawki. Idealny zbiornik dla ważek ciepłolubnych — niewielkie, szybko nagrzewające się oczka wodne na dnie piaskowni przyciągają ważki jak magnes. Od zachodu i północy oczka osłonięte są skarpą piaskowni, co dodatkowo łagodzi mikroklimat.
(foto Mariusz Gwardjan)
 
 
Staw Górnik o brzegach zarośniętych trzciną i pałką w Katowicach w dzielnicy Giszowiec.
(foto Katarzyna Przondziono)
Źródła Potoku Leśnego w Katowicach. Tu nad miejscem po wyschniętym już w lipcu rozlewiskiem obserwowano patrolujące samce żagnicy południowej.
(foto Katarzyna Przondziono)
 
 
Płytki zbiornik o zarośniętych roślinami szuwarowymi zatokach położony w Zabrzu w dzielnicy Mikulczyce. Od lat obserwowane są tu ważki południowe A. affinis, C. erythraea i S. meridionale.
(foto Piotr Cuber)
Lesko, stawy rybne.
(foto Andrzej Kucharski)
 
 
Samiec
 
Na zdjęciu obok widzimy stronę grzbietową tego niedużego, juwenilnego samca. Jest to ważka o rozmiarach mniej więcej takich, jak żagnica jesienna Aeshna mixta, do której jest podobna, lecz pojawia się jednak dużo wcześniej. Na drugim segmencie odwłoka widać bardzo charakterystyczny wzór. Pterostigmy są większe niż u żagnicy jesiennej.
Dorosły samiec od strony grzbietowej jest całkowicie niebiesko-czarny. Niebieskie są również jego oczy, a czoło białe z czarnym rysunkiem w kształcie litery „T”. Ten samiec ma jeszcze na odwłoku plamy żółtawe i zielonkawe, jednak ich kształt świadczy o przynależności do omawianego gatunku.

Nie byłoby nic dziwnego, gdyby Piotr przysłał zdjęcie dorosłego osobnika-migranta, ale napotkał młodego, jeszcze niewybarwionego samca tej rzadkiej ważki. Niezbicie świadczy to o tym, że na terenie Międzyrzeca Podlaskiego ważki te rozmnażają się. Taki młodziak nie mógł przylecieć z daleka. Larwy żagnic rozwijają się minimum rok. Niezwykle mało prawdopopdobne jest, aby ważki przybyłe wiosną z południa, mogły złożyć u nas jaja i pochodzące z nich larwy zdążyły przejść cały cykl przeobrażeń do końca czerwca. Niewykluczone raczej, że ważka ta w stanie larwalnym przetrwała zimę — ta opcja wydaje mi się o tyle prawdopodobna, że zima 2006/2007 r. była wyjątkowo lekka.

(foto Piotr Mikołajczuk)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Na zdjęciu obok widać boczną powierzchnię tułowia z charakterystycznym zielonym tłem i cienkimi czarnymi szwami. Żyłki skrzydeł żagnicy południowej są ciemne z wyjątkiem przedniej krawędzi (żyłki kostalnej) o jasnym, żółtawym zabarwieniu. Nogi, mimo młodego wieku ważki, są całkowicie czarne.

(foto Piotr Mikołajczuk)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Podobnego samca, tylko jeszcze młodszego, sfotografował 24 czerwca 2010 r. Przemek Żurawlew dokumentujący ważki występujące w powiecie pleszewskim w Wielkopolsce.

To zdjęcie oczywiście także potwierdza rozwój tych ważek na obszarze Polski. Jeśli jednak bierzemy pod uwagę zimowanie larw, musimy pamiętać, że zima 2009/2010 r. była wyjątkowo długa, bez wyraźnych okresów ociepleń, a temperatura dochodziła do -30oC.

(foto Przemysław Żurawlew)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Zdjęcie zrobiono w lesie, w okolicy Grodziska w powiecie pleszewskim 28 lipca 2009 r. Koloryt ważki wyraźnie się zmienił z wiekiem. Dojrzały samiec jest niebiesko-czarny. Wierzch tułowia ma brązowy, ale niewidoczne tu boki tułowia są niebiesko-żółte z cienkimi czarnymi szwami. Oczy samca Aeshna affinis mają jaskrawy, jasnoniebieski kolor, cała reszta twarzy jest biała z czarnym rysunkiem w kształcie litery „T” na czole.

(foto Paweł Kostuj)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Na zdjęciu zrobionym 14 lipca 2010 r. przez Przemka Żurawlewa, jak zwykle w powiecie pleszewskim, widzimy odsłonięty po uniesieniu skrzydeł ważki, bok tułowia. Jest on niebiesko-żółty, bez barwnych pasów, o „marmurkowym” rozkładzie barw, a jedynie z rysunkiem czarnych, cienkich szwów. To różni A. affinis od podobnej do niej (choć ogólnie ciemniejszej) A. mixta, której boki tułowia są brązowe z żółtymi pasami. Na wierzchniej stronie tułowia widzimy na brązowym tle niewielką żółtą (lub niebiesko-żółtą) plamkę w kształcie przecinka.


(foto Przemysław Żurawlew)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Podobne zdjęcie zrobione koło piaskowni Stawki w Kielcach.

(foto Mariusz Gwardjan)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Twarz samca Aeshna affinis na dużym zbliżeniu.
Oczy złożone są całkowicie jasnoniebieskie, białe czoło z czarnym znakiem, biały zaustek (postclypeus), żółty przedustek (anteclypeus) — zaustek i przedustek to części nadustka clypeusa — patrz Budowa ważki. Warga górna z czarnym znakiem, żuwaczki białe, wargi dolne (patrz zdjęcia powyżej) — również białe.

(foto Przemysław Żurawlew)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Tu widzimy charakterystyczny rysunek, występujący u obu płci Aeshna affinis na drugim segmencie odwłoka. K.-D. Dijkstra pisze o tym rysunku, że ma kształt maski. U samców jest on czarny na jaskrawoniebieskim tle.

W książce K.-D. Dijkstry "The Field Guide to the Dragonflies of Britain and Europe" czytamy, że u Aeshna affinis w trójkątach środkowych obu par skrzydeł występują trzy komórki. Nawet na tym zdjęciu widać, że nie jest to cecha niezmienna. Tu w prawym tylnym skrzydle widzimy 4 komórki, a po dokładnym prześledzeniu wielu zdjęć dochodzę do wniosku, że ilość pólek (komórek) może być zmienna w zakresie 2-5. Nie należy więc traktować tego jako cechę kluczową.

(foto Przemysław Żurawlew)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Prawa para skrzydeł samca Aeshna affinis. Charakterystyczne są długie, brązowe pterostigmy.

(foto Andrzej Kucharski)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Patrolujący samiec sfotogrfowany na zachód od Warszawy w Klaudynie, na skraju Puszczy Kampinoskiej w dniu 17 lipca 2010 r. przez Krzysztofa Pakułę, który pisze: >Samiec „1” zajmował około 10 m skraju podmokłej łąki. Jego terytorium sąsiadowało z terytoriami dwóch innych samców, zajmujących podobne obszary. Granice między terytoriami były respektowane przez wszystkie samce. W ciągu godzinnej obserwacji samiec ten spędził nie więcej niż minutę w spoczynku. Cały czas latał wzdłuż granicy zarośli. Odbył w tym czasie dwie krótkie kopulacje z przelotnymi samicami<.

(foto Krzysztof Pakuła)
 
I jeszcze jeden siedzący na szuwarach samiec Aeshna affinis z Klaudyna. Autor zdjęcia pisze o nim: >Samiec „2” zajmował około 10 m brzegu podmokłej łąki w bezpośrednim sąsiedztwie samca „1”. Często przysiadał w trzech miejscach swojego terytorium. W locie spędzał mniej niż połowę czasu. Odbył jedną kopulację<.

Są to bardzo ciekawe obserwacje, które mówią o różnych sposobach patrolowania terytorium. Wyraźnie stąd wynika, że „pieczone gołąbki nie wlatują same do gąbki”.

(foto Krzysztof Pakuła)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Od Przemka Żurawlewa otrzymałam kolejną już parkę ważek sfotografowanych razem. Zdjęcia takie świadczą o niezwykłej „łowności” Przemka. Na takim zdjęciu możemy porównać kształty, kolory i rozmiary obu płci (samica jest nieco mniejsza). Zdjęcie zrobiono 12 sierpnia 2010 r. w Siemianicach w dolinie Bzury (UTM CC97).

(foto Przemysław Żurawlew)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Samica
 
Młoda samica ma takie same barwy, jak młody samiec. Różni się od niego kształtem narządów analnych i brakiem trójkątów analnych.

(foto Przemysław Żurawlew)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Twarz młodej samicy Aeshna affinis jest oliwkowozielona.

(foto Przemysław Żurawlew)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Dojrzała samica jest brązowo-zielona, choć zdarzają się też samice niebieskie — androchromatyczne, czyli ubarwione tak, jak samce.

(foto Przemysław Żurawlew)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Boki samicy są zielone. Narządy analne samicy są krótsze niż łączna długość segmentów 9 i 10. Inaczej jest u A. mixta, gdzie te przydatki są dłuższe.

(foto Przemysław Żurawlew)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Oczy samicy są zielone, a twarz oliwkowożółta.

(foto Przemysław Żurawlew)
 
Tu widzimy znacznie rzadziej spotykaną samicę — androchromatyczną — czyli ubarwioną tak, jak samiec. Sfotografował ją podczas składania jaj Piotr Mikołajczuk, w okolicach Międzyrzeca Podlaskiego.

(foto Piotr Mikołajczuk)
 
 
Zachowania rozrodcze
 
Ciekawostką jest to, że A. affinis są jedynymi wśród naszych żagnic i drugimi obok Anax parthenope ważkami należącymi do żagnicowatych Aeshnidae, które składają jaja w tandemach. pozostałe samce żagnicowatych nie trudzą się nawet nadzorem podczas tego procesu. Zdjęcie wykonał Adam Kuńka na Opolszczyźnie.

(foto Adam Kuńka)
 
Ale — jak widać obok, a także powyżej (samica androchromatyczna) — nie ma reguł, od których nie ma odstępstwa. Ta samica 11 lipca 2010 r., na podmokłej łące na zachodnich obrzeżach Warszawy, składała jaja samotnie, w błoto w koleinie zrobionej przez koła ciągnika.

(foto Krzysztof Pakuła)
 
Ta androchromatyczna samica składała jaja w szczelinę w spękanym podczs suszy dnie kamieniołomu w Ogrodzieńcu. Szczegółowe sprawozdanie zdajdziemy na stronie Wasze obserwacje.

(foto Alicja Miszta)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Galeria zdjęć
 
 
Samiec Aeshna affinis — 12 sierpnia 2009 r. w okolicy Kuczkowa.
(foto Paweł Kostuj)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
28 czerwca 2013 r. nad Wisłą koło Łubnej. Samica spotkana podczas wycieczki sympozjalnej nad błotnistą łąką przy wale przeciwpowodziowym.
(foto Emilia Grzędzicka)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
4 sierpnia 2013 r. nad stawem Górnik w Giszowcu, dzielnicy Katowic. Samiec odpoczywający w trzcinach po locie patrolowym.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
29 lipca 2013 r. w katowickich Lasach Murckowskich — nad płytką wodą Źródła Kłodnicy.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
7 sierpnia 2007 r. w Mikulczycach, dzielnicy Zabrza. Samiec patrolujący nad płytką częścią zbiornika wśród pałek szerokolistnych.
(foto Alicja Miszta)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
17 sierpnia 2013 r. w Lesku — odpoczynek w trzcinach podczas patrolu.
(foto Andrzej Kucharski)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 

Z terminami użytymi w opisie można zapoznać się na stronie: SŁOWNIK lub BUDOWA WAŻKI.

Porównanie wszystkich Aeshna spotykanych w Polsce można obejrzeć na stronie: ŻAGNICA AESHNA.