Pałątka Lestes


To opracowanie ma na celu wykazanie cech wspólnych rodzaju pałątka Lestes, a także zasadniczych różnic, występujących u pięciu spotykanych w Polsce gatunków należących do tego rodzaju. Szósty gatunek tego rodzaju Lestes macrostigma widziany był na terenie Polski tylko jeden raz w Bukowinie Tatrzańskiej w 1961 roku, był to samiec schwytany przez Mariana Bielewicza. Okaz ten znajduje się w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu i dopiero po 44 latach od odłowienia, w 2005 roku, eksponat ten oznaczył Aleš Dolný z Uniwersytetu w Ostravie w Czechach — powodując niemałą sensację.

           
Rodzina Pałątkowate Lestidae
  Rodzaj Pałątka Lestes
    Gatunki Pałątka pospolita Lestes sponsa
niewielka i faktycznie pospolita
    Pałątka niebieskooka (podobna) Lestes dryas
polska nazwa tej pałątki uległa zmianie i starą nazwę — ze względu na to, że pod nią występuje w literaturze — podano w nawiasie. Stara nazwa sugerowała podobieństwo do pałątki pospolitej, od której jest nieco rzadsza, choć spotykana na obszarze całego kraju.
    Pałątka południowa Lestes barbarus
duża pałątka, w Polsce występuje w rozproszeniu — lokalnie i rzadko w północnej części kraju.
    Pałątka mała Lestes virens
najmniejsza z naszych pałątek, występuje w całym kraju, w górach dość rzadka.
    Pałątka wielkoplama Lestes macrostigma
to gatunek śródziemnomorski, migrujący i jeden tylko raz zarejestrowany tak daleko na północ od swych zwykłych terenów bytowania, spotykany na Węgrzech, w Rumunii i Słowacji.

NA SKRÓTY
Biotop
Cechy wspólne
Różnice

Tekst i tablica poglądowa: Ewa Miłaczewska
Zdjęcia: Bogusław Daraż
Ewa Miłaczewska
Piotr Mikołajczuk
Alicja Miszta
Krzysztof Pakuła
© Ewa Miłaczewska

 

Biotop
Pałątki to niewielkie ważki równoskrzydłe. Za swoje siedlisko wybierają małe, płytkie zbiorniki wodne o szybko nagrzewającej się wodzie. Jest to konieczne dla szybkiego rozwoju larw.
Ponieważ wszystkie lubią podobne warunki, często różne gatunki obserwujemy razem na tym samym obszarze. Spotyka się je nawet na podmokłych łąkach — byle gdzieś na nich były, choćby niewielkie, niewysychające zbiorniki wody. Są obecne nad wodami o różnym odczynie.
Zagrożeniem dla pałątek jest osuszanie płytkich zbiorników, nad którymi występują.
 
Niewielkie, całkowicie sztuczne, ogrodowe oczko wodne na naszej działce rekreacyjnej w okolicy wsi Wola Polska w powiecie Mińsk Mazowiecki. Tu po raz pierwszy obserwowałam pałątki zanim wyruszyłam dalej nad zbiorniki naturalne.

Nad naszym oczkiem występowały: Lestes sponsa, L. dryas, L. barbarus, L. virens — w tej właśnie kolejności. Wszystkie dobierały się w pary i wszystkie składały jaja na nadbrzeżne sity, skrzypy ziemno-wodne, pałki, na jeżogłówkę gałęzistą, a nawet na rosnące nad wodą odętki wirginijskie. Interesowały je przede wszystkim rośliny usytuowane nad samą wodą.

(foto Ewa Miłaczewska)
 
Zbiornik Torfisko położony jest między wsiami Ludwinów i Mistów w powiecie Mińsk Mazowiecki. Ma on powierzchnię około 11 hektarów, w znacznej mierze jest zarośnięty trzcinami, pałką wodną, sitem, a nawet wierzbą, olchą i brzozą pod korę których pałątki chętnie składają jaja, jeśli tylko rosną one nad samą wodą.

Nad Torfiskiem spotykam wszystkie nasze pałątki.

(foto Ewa Miłaczewska)
 
W Międzyrzecu Podlaskim jest kilka zbiorników powstałych po eksploatacji żwiru. Największy zbiornik międzyrzeckiej żwirowni ma ponad 40 hektarów. W różnych częściach zbiorniki te mają różny charakter, zależny od czasu zaprzestania eksploatacji na danym obszarze. Są tam obszary bardzo ubogie w roślinność i strefy o silnie zarośniętych brzegach.

Wśród tych roślin Piotr Mikołajczuk także obserwuje wiosną pałątki i nie widział tam tylko pałątek południowych L. barbarus.

(foto Piotr Mikołajczuk)
 
 
Cechy wspólne
Pałątki są niewielkimi równoskrzydłymi ważkami o długości ciała od ok. 35-45 mm i rozpiętości skrzydeł od ok. 40-60 mm. Samce są zielone, lub zielono-niebieskie. Samice tylko zielone. Znaczna część śródtułowia oraz wierzchnia strona odwłoka ma metaliczny połysk. Jest to tzw. ubarwienie strukturalne. Z wiekiem ważki te brązowieją i mają wówczas miedziany połysk. Tam, gdzie występuje kolor niebieski o pudrowym charakterze, jest on wynikiem pokrycia ciała kuleczkami wosku. Jest to szerzej omówione na stronie Budowa ważki.
 
Wszystkie pałątkowate Lestidae mają na obu parach skrzydeł minimum po dwa pólka bezpośrednio pod prostokątną pterostigmą. To cecha charakterystyczna dla całej rodziny (a więc i dla straszek). Pozostałe Zygoptera, z wyjątkiem świteziankowatych (które pterostigmy nie posiadają), mają w tym miejscu tylko jedno pólko.

Tu widzimy po dwa pólka na obu skrzydłach, na przykładzie samca pałątki niebieskookiej L.dryas.
Duża ilość pólek (komórek) w skrzydłach pałątek ma kształt pięciokątów. W skrzydłach łątkowatych i pióronogów natomiast jest wyraźna dominacja pólek czworokątnych.

(foto Ewa Miłaczewska)
 
Obok widzimy skrzydła samicy pałątki pospolitej L.sponsa. Za pterostigmą przedniego skrzydła znajdujemy nawet trzy komórki. Z tyłu — dwie.

(foto Ewa Miłaczewska)
 
To zdjęcie tej jedynej... L. macrostigma z Bukowiny Tatrzańskiej. Zdjęcie zrobiła Alicja Miszta, a zapożyczyłam je ze strony www.odonata.pl

Widzimy, że pałątka ta ma bardzo duże pterostigmy (stąd nazwa macrostigma), a pod nimi nawet cztery pólka.

(foto Alicja Miszta)
 
W pozycji spoczynkowej wszystkie pałątki, trzymają skrzydła w pozycji litery delta, w odróżnieniu od innych Zygoptera, a nawet straszek, również należących do rodziny Lestidae, które trzymają skrzydła złożone nad odwłokiem.
Tu na przykładzie pałątki niebieskookiej (podobnej) L. dryas.

(foto Ewa Miłaczewska)
 
Jaja składają w gałązki roślin nadwodnych, w pełni i u schyłku lata. Robią to zazwyczaj w tandemach, rzadziej samica wkłuwa jaja tylko pod kontrolą przebywającego w pobliżu samca. Złożone pod korę jaja zimują, na wiosnę wylęgają się z nich nimfy i wpadają wprost do wody, gdzie przemieniają się w larwy. Szybko rosną, a do tego potrzebne są właśnie płytkie, szybko nagrzewające się wody. Już w czerwcu-lipcu pojawiają się imagines. Dorastają łowiąc owady w osłonie zarośli. Wkrótce dobierają się w pary i cykl roczny się powtarza.
Tu na przykładzie pałątki pospolitej L. sponsa

(foto Ewa Miłaczewska)
 
 
Różnice
Zasadnicze różnice między pałątkami występują w ubarwieniu, kształcie linii odgraniczającej na boku tułowia części z metalicznym połyskiem i te bez tego połysku oraz na występowaniu niebieskiego pudrowego nalotu u samców, lub jego braku. Również kształt i kolor narządów analnych samców oraz proporcje pokładełek i walw u samic jest u poszczególnych pałątek różny. Niektóre pałątki mają też inne cechy charakterystyczne — najważniejsze szczegóły starałam się pokazać na poniższym zestawieniu, na którym widzimy przede wszystkim cechy samców. W ostatniej kolumnie zdjęć pokazano cechy pałątki zielonej Chalcolestes viridis niedawno wyłączonej z rodzaju Lestes.
 
1. Tułów — samce L. sponsa i L. dryas mają na tułowiu niebieski woskowy nalot, pozostałe pałątki mają tułowia zielone. Samice wszystkich gatunków są całe zielone. Na boku tułowia obu płci występuje linia graniczna między metalicznie zielonym obszarem, a obszarem matowym. Kształt tej linii jest różny, a najbardziej charakterystyczny jest skierowany do przodu spory „ząbek” występujący na tej linii u pałątek zielonych L. viridis. L. macrostigma mają tułowia całkowicie niebieskie u obu płci.

2. Segmenty 1-2 odwłoka — pokryte niebieskim woskowym nalotem u L. sponsa (w całości) i L. dryas (z zielonym „lusterkiem”. Pozostałe pałątki mają te segmenty metalicznie zielone.

3. Przydatki analne samców:
L. sponsa: górne — duże, ciemne, w kształcie zębatych cęgów; dolne proste, długie, ciemne. Ostatnie dwa segmenty odwłoka niebieskie;
L. dryas: górne — ciemne cęgi bez wyraźnych ząbków, dolne — ciemne, w kształcie bucików. Ostatnie segmenty odwłoka niebieskie;
L. barbarus: górne — jasne, ciemniejące na końcach, ząbkowane; dolne — małe, jasne, rozchylone na końcach. Ostatnie dwa segmenty odwłoka po bokach jasne z białawym woskowym pudrem.
L. virens: górne — duże, ciemne, w kształcie cęgów, dolne bardzo małe, proste, ciemne. Ostatnie segmenty odwłoka niebieskie.
L. macrostigma: górne — duże, ciemne, w kształcie cęgów, dolne małe, proste, ciemne. Ostatnie trzy segmenty odwłoka niebieskie.
Ch. viridis: górne — za młodu jasne, silnie kontrastujące z ciemnym segmentem 10, ciemniejące na końcach i po zewnętrznej stronie z wiekiem; dolne — proste, krótkie, ciemne.
4. Przydatki analne samic:
L. sponsa: pokładełka nie wystają poza segment 10 odwłoka. Walwy dwukolorowe.
L. dryas: pokładełka wystają poza segment 10 odwłoka. Walwy dwukolorowe.
L. barbarus: pokładełka nie wystają poza segment 10 odwłoka. Walwy jasne.
L. virens: pokładełka nie wystają poza segment 10 odwłoka. Walwy jasne z ciemnymi, drobnymi ząbkami na dolnej krawędzi.
L. macrostigma: pokładełka nie wystają poza segment 10 odwłoka. Walwy ciemne. Ostatnie trzy segmenty odwłoka niebieskie.
Ch. viridis: pokładełka wystają poza segment 10 odwłoka. Walwy ciemne z jasną linią, i dużymi ząbkami na dolnej krawędzi.

5. Pterostigma:
L. sponsa: pterostigma czarna. L. dryas: pterostigma czarna, często po jej bokach występują białe żyłki. L. barbarus: pterostigma dwubarwna biało-brązowa. L. virens: pterostigma jasnobrązowa, często po jej bokach występują białe żyłki. L. macrostigma: pterostigma czarna, pod nią 3-4 pólka.
Ch. viridis: pterostigma jasna, kremowa.

(foto: Bogusław Daraż, Piotr Mikołajczuk, Ewa Miłaczewska, Krzysztof Pakuła)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 

Z terminami użytymi w opisie można zapoznać się na stronie: SŁOWNIK lub BUDOWA WAŻKI.