Przemsza


Dąbrowa Górnicza
Będzin
Sosnowiec
Mysłowice



Do spenetrowania rzeki Przemszy (UTM CA78–CA77–CA67–CA66) skłoniła mnie zupełnie przypadkowa obserwacja w miejscu, w którym do Przemszy wpada Brynica. Pewnego wiosennego dnia przejeżdżałem w okolicy i coś mnie skłoniło, aby tam zajrzeć, choć byłem przekonany, że niczego nie zaobserwuję tym bardziej, że wiedziałem, że rzeki do najczystszych nie należą. Jakież było moje zdziwienie, gdy zaraz po wyjściu z auta około dwudziestu metrów od rzeki natknąłem się na świtezianki błyszczące. A to dopiero był początek, bo w przybrzeżnych trawach i nad samym nurtem było od nich aż niebiesko. Były tam również pióronogi w tym osobniki teneralne. Przyleciał nawet husarz ciemny. Odniosłem wrażenie, że jego jedynym celem pobytu w tym miejscu było polowanie i to nie na jakieś tam muszki, ale właśnie na świtezianki. Wyznaczyłem sobie jeszcze jeden cel — uparłem się, że muszę znaleźć gadziogłówkę. Na razie się nie udało.

Długość rzeki Przemszy wynosi 88 km, w tym jej górnego odcinka, Czarnej Przemszy — 64 km. Przemsza uchodzi do Wisły w małopolskiej wiosce Gorzów, w tym też miejscu rozpoczyna się liczący 942 kilometry szlak żeglowny rzeki Wisły. Źródła Przemszy znajdują się w Bzowie — dzielnicy Zawiercia. Z tablicy przy źródle dowiadujemy się, że wypływają one ze szczelin wapiennych górnej jury na wysokości 403 do 405 metrów n.p.m. Wydajność najobfitszego dochodzi do 30 litrów na sekundę z tym, że może się tak zdarzyć, że czasami wysycha i to nawet na kilka lat. Ponadto woda w niszy źródłowej może wypływać w różnych miejscach i na różnych wysokościach. Takie zjawisko nazywane jest źródłami wędrującymi. Po wypłynięciu Przemszy z granic Zawiercia, a następnie Poręby, w okolicach Siewierza, wpada do niej pierwszy dopływ — Mitręga. Zaraz potem rzeka zostaje spiętrzona w Zalewie Przeczycko Siewierskim, który pełni rolę zbiornika przeciwpowodziowego, a przy okazji ma funkcje turystyczno-rekreacyjne. Kilka kilometrów dalej wpływa do Przemszy kolejny dopływ — czternastokilometrowa Trzebyczka. Następnie rzeka przepływa obok zbiornika powyrobiskowego piasku — Kuźnica Warężyńska, który zasila swoimi wodami. Od momentu swojego powstania w 2005 roku zbiornik ten jest częścią systemu przeciwpowodziowego zlewni górnej Przemszy. To najmłodszy i największy zarazem akwen tak zwanego Pojezierza Dąbrowskiego, na które składają się jeszcze trzy inne wyrobiska o wspólnej nazwie Pogoria — I, II i III. Znajdują się one w zlewni kolejnego dopływu Przemszy potoku Pogoria, od którego wzięły nazwę. Z kolei od nich nazwę wziął jeden ze znanych polskich żaglowców.

Rzekę odwiedziłem w wielu miejscach na odcinku od tamy czołowej zbiornika Kuźnica Warężyńska w Dąbrowie Górniczej do ujścia Białej Przemszy na granicy Sosnowca i Mysłowic. Jest to odcinek w całości leżący w granicach czterech miast. Pozostałe informacje o rzece, poczynając od jazu spustowego zalewu Kużnica Warężyńska znajdują się w opisach pod zdjęciami.

Na skróty do miast nad Przemszą:
Dąbrowa Górnicza
Będzin
Sosnowiec
Mysłowice

Zdjęcia: Krzysztof Przondziono
Google Earth
Badania terenowe: Krzysztof Przondziono
Tekst: Krzysztof Przondziono
© Ewa Miłaczewska

 
 
Na podkład (Google maps) zostały naniesione kwadraty UTM oraz poszczególne miejsca obserwacji w granicach czterech miast.
Dąbrowa Górnicza:
  1 — jaz w zaporze czołowej zbiornika Kuźnica Warężyńska i kanał, ulica Marianki
  2 — jaz w Dąbrowie Górniczej — Niepiekło
Będzin:
  3 — dzielnica Łagisza
  4 — ulica Siemońska
  5 — ulica Mikołaja Reja
  6 — Centrum
Sosnowiec:
  7 — Park Sielecki
  8 — ulica Ostrogórska
  9 — ujście Brynicy
Mysłowice:
10 — ujście Boliny
11 — Trójkąt Trzech Cesarzy
 
 
Dąbrowa Górnicza


 
Okolice punktu 1 na mapie.
(Google Earth)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Okolice punktu 1 na zdjęciu satelitarnym.
Obserwowane ważki: świtezianka błyszcząca, tężnica wytworna, nimfa stawowa, pióronóg zwykły, lecicha pospolita.
(Google Earth)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Dąbrowa Górnicza — widok z mostu na ulicy Marianki. Jaz w zaporze czołowej zbiornika Kuźnica Warężyńska oraz kanał spustowy z krystalicznie czystą wodą, która kilka metrów dalej wróci z powrotem do Czarnej Przemszy.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Połączenie kanału z rzeką. Można tu zaobserwować mieszanie się wód o bardzo dużej różnicy przezroczystości.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
 
Okolice punktu 2 na mapie.
(Google Earth)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Okolice punktu 2 na zdjęciu satelitarnym.
Obserwowane ważki: świtezianka błyszcząca, tężnica wytworna, nimfa stawowa, pióronóg zwykły, husarz władca.
(Google Earth)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Przed kolejnym jazem w Dąbrowie Górniczej — Niepiekło. Na rzece jest tu niewielka wyspa. Pomiędzy nią a jazem tworzy się zakole, na którym odpoczywał perkoz dwuczuby.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Jaz w pełnej okazałości. Za niewielkim wałem — dachy pobliskich zabudowań jednorodzinnych widocznych również na zdjęciu satelitarnym.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Będzin

   
 
Mapka obejmuje odcinek przygraniczny oraz punkt 3.
Ważki obserwowane na odcinku granicznym pomiędzy Będzinem a Dąbrową Górniczą to: świtezianka dziewica i sporadycznie pióronóg zwykły.
(Google Earth)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Punkt 3 na zdjęciu satelitarnym.
Ważki obserwowane w punkcie 3: świtezianka błyszcząca, tęznica wytworna, nimfa stawowa, pióronóg zwykły, husarz ciemny, lecicha pospolita, szablak krwisty.
(Google Earth)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
W strefie przygranicznej pomiędzy Dąbrową Górniczą, a Będzinem rzeka płynie leniwym nurtem, na pierwszy rzut oka wydaje się jakby w dziewiczym terenie i nieuregulowanym korycie.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Wystarczy jednak spojrzeć w kierunku wschodnim i czar pryska. To nie pasmo górskie na horyzoncie, a jedynie jedno z osiedli w Dąbrowie Górniczej.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Punkt (3) w dzielnicy Będzina — Łagisza. W miejscu tym spotykamy aż trzy budowle hydrotechniczne. Pierwsza z nich to jedno z dwóch ujęć wody powierzchniowej dla stacji uzdatniania wody w Będzinie.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Krótki, boczny kanał i ujęcie wody z widoczną przepompownią na potrzeby elektrowni Łagisza. W tym zacisznym zakątku lubią rozmnażać się nimfy stawowe.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Kolejny jaz z widoczną w tle elektrownią. W tej okolicy udało się zaobserwować najwięcej gatunków ważek z wszystkich odwiedzonych miejsc nad rzeką.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Niewielkie rozlewisko tuż przed tamą, roślinność wodna i spowolnienie nurtu skłania lecichy pospolite do składania tu swoich jajeczek.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
 
Obszar pomiędzy punktem 4 i 5 ograniczony ulicami Siemońską i Mikołaja Reja w Będzinie.
Obserwowane ważki: świtezianka błyszcząca, tężnica wytworna, pióronóg zwykły.
(Google Earth)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Ten sam obszar na zdjęciu satelitarnym.
Po obu stronach rzeki szczytami wałów można spacerować lub jeździć na rowerze
(Google Earth)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Z każdym przebytym metrem woda w rzece zbliża się do terenów zurbanizowanych, co nie zostaje bez wpływu na jej czystość i ogólne wrażenia estetyczne.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Kilkadziesiąt metrów dalej w okolicach stacji uzdatniania wody w Będzinie. Kolejny jaz spiętrza wodę dla drugiego nieużywanego już ujęcia wody powierzchniowej.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Po kolejnych kilkudziesięciu metrach do Przemszy wpływają wody potoku Pogoria. Pomiędzy rzekami budynki stacji uzdatniania wody.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Pogoria kilkadziesiąt metrów przed ujściem do Przemszy. Ten nienajgorszy widoczek bardzo myli, bo woda jest brudna i śmierdząca. Nie przeszkadza to jednak świteziankom błyszczącym.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Przemsza w rejonie kładki na ulicy Mikołaja Reja. Widok na Wzgórze Zamkowe w Będzinie.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Koryto rzeki jest tu mocno zarośnięte wodorostami, które pomagają odfiltrować wodę i tym samym zneutralizować nieco zanieczyszczenia naniesione do rzeki przez Potok Pogoria.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
 
Centrum Będzina punkt numer 6.
Obserwowane ważki: nieliczne świtezianki błyszczące.
(Google Earth)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Ten prosty odcinek rzeki z wykoszonym trawnikiem najwyraźniej nie sprzyja nawet świteziankom błyszczącym, było ich tu zdecydowanie najmniej ze wszystkich skontrolowanych miejsc.
(Google Earth)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Rzeka minęła już Wzgórze Zamkowe i płynie przez centrum Będzina. Spotkać tu można liczne kaczki i mewy dokarmiane nieustanie przez mieszkańców miasta.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Kawałek dalej płynie w kamiennym kanale równie silnie porośniętym wodorostami tak samo jak poprzedni i następny odcinek. Takie zarośnięcie rzeki nie jest objawem jej czystości, ale zanieczyszczenia biogenami.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Sosnowiec

   
 
Kolejnym 7 miejscem obserwacji był Park Sielecki w Sosnowcu.
Obserwowane ważki: świtezianki błyszczące. Najchętniej przebywały wśród wysokich traw na brzegu rzeki.
(Google Earth)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Widoczny plac na terenie parku pomiędzy ulicą, a rzeką to miejsce po zlikwidowanym Pomniku Czynu Rewolucyjnego. W bliższej i dalszej okolicy znanym, jako „pomnik hydraulika”.
(Google Earth)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Przemsza w najstarszym i największym na terenie Sosnowca Parku Sieleckim. Park ma stosunkowo stary drzewostan, wśród którego znajduje się 12 drzew uznanych za pomniki przyrody.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Park powstał w 1835 roku przy Zamku Sieleckim należącym do rodziny Renardów. Dopiero w latach międzywojennych stał się ogólnodostępnym parkiem miejskim.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
 
Punkt 8 znajduje się w okolicy ulicy Ostrogórskiej.
Obserwowane ważki: Nieliczne świtezianki błyszczące.
(Google Earth)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
W wywiadzie dla tygodnika Twoje Zagłębie Andrzej Szczygieł, naczelnik Wydziału Monitoringu Środowiska WIOŚ w Katowicach powiedział, że żyją tu bobry.
(Google Earth)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Rzeka w tym miejscu jest brudna, a rejon raczej mało uczęszczany przez ludzi. Po zachodniej stronie rzeki zakład przeróbki śmieci, po wschodniej spory kawałek lasu i oczyszczalnia ścieków.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Znajduje się tu kolejny, piąty już jaz na opisanym odcinku rzeki. Wybudowany w 1938 roku w celu ujęcia wody dla potrzeb huty Cedler.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Przed jazem gromadzą się śmieci naniesione z całego miasta. Kożuch jest tak gruby, że bez trudu utrzymuje poszukujące tu pożywienia ptaki.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Kilkadziesiąt metrów poniżej jazu znajduje się próg wodny i kolektor spustowy z pobliskiej oczyszczalni ścieków.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
 
Punkt 9 znajduje się przy ujściu Brynicy największego prawobrzeżnego dopływu Przemszy.
Ważki obserwowane w punkcie 9: świtezianki błyszczące — masowo, pióronogi zwykłe — w tym teneralne, husarz ciemny.
(foto Google Earth)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Zamieszczone wycinki mapy i zdjęcia satelitarnego obejmują również punkt 10, którym jest ujście kolejnego dopływu Przemszy tym razem o wiele mniejszej rzeki Boliny.
Obserwowane wazki przy ujściu Boliny: świtezianki błyszczące.
(foto Google Earth)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Przemsza, tuż przed ujściem Brynicy, na granicy Sosnowca z Mysłowicami.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Przemsza po połączeniu z Brynicą, pomiędzy oczyszczalnią ścieków w Sosnowcu, a terenami przemysłowymi Mysłowic.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Przy końcu wspomnianej wcześniej oczyszczalni do Przemszy wpływa Bolina. Sądząc po łasze piasku widocznej na prawym brzegu Przemszy przybory wody bywają tutaj gwałtowne.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
W 2014 roku trwały prace nad regulacją końcowego odcinka Boliny.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Mysłowice

   
 
Punkt 11 — „Trójkąt Trzech Cesarzy”.
(Google Earth)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Okolice punktu 11 na zdjęciu satelitarnym.
(Google Earth)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Połączenie Czarnej i Białej Przemszy. Do zakończenia I Wojny Światowej granica pomiędzy Niemcami, Rosją i Austrią.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Nieczynne mosty nad Przemszą po zlikwidowanej kolei piaskowej. Przecinka, która została po torach wykorzystywana jest do lotów przez żagnice sine. Tu też napotkałem samicę świtezianki dziewicy.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Widok spod mostów zgodnie z kierunkiem nurtu. Pomiary jakości wód Czarnej Przemszy przed połączeniem z Białą klasyfikują ją w IV klasie. Natomiast widoki niewątpliwie należą do klasy I.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Kawałek dalej zobaczyć można stare przyczółki mostowe i czynną przeprawę nad Przemszą relacji Katowice–Kraków. Dawno temu w tej okolicy była przystań, a po rzece pływał parowiec.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Ważki zarejestrowane nad Przemszą
od Kuźnicy Warężyńskiej w Dąbrowie Górniczej do „Trójkąta Trzech Cesarzy” w Mysłowicach
(10 gatunków)
Kliknięcie w nazwę ważki powoduje przejście do strony poświęconej danemu gatunkowi
   
Zygoptera

Świtezianka błyszcząca Calopteryx splendens
Świtezianka dziewica Calopteryx virgo
Tężnica wytworna Ischnura elegans
Nimfa stawowa Enallagma cyathigerum
Pióronóg zwykły Platycnemis pennipes
Anisoptera

Żagnica sina Aeshna cyanea
Husarz władca Anax imperator
Husarz ciemny Anax parthenope
Lecicha pospolita Orthetrum cancellatum
Szablak krwisty Sympetrum sanguineum

 
Obserwacje

Świtezianka błyszcząca
Calopteryx splendens
Na całej długości cieku, szczególnie liczne w punkcie 7 i 9.
 
Świtezianka dziewica
Calopteryx virgo
Pojedyncza samica w punkcie 11 poniżej ujścia Białej Przemszy, na przecince przy mostach kolejowych.
 
Tężnica wytworna
Ischnura elegans
W punkcie 1 i 2 po kilka osobników, pomiędzy punktami 4 i 5 tylko 2 osobniki.
 
Nimfa stawowa
Enallagma cyathigerum
W punkcie 1 i 2 kilkanaście osobników, w punkcie 3 kilkanaście samców i samic, osobniki teneralne, tandemy i składanie jajeczek.
 
Pióronóg zwykły
Platycnemis pennipes
W punktach 1 i 2 po kilkanaście samców i samic, w punkcie 3 kilka samców i samic, tandemy. W punkcie 7 liczne, a w 9 bardzo liczne samce i samice w tym osobniki teneralne.
 
Żagnica sina
Aeshna cyanea
W punkcie 11 kilka polujących samców.
 
Husarz władca
Anax imperator
1 samiec w punkcie 2.
 
Husarz ciemny
Anax parthenope
Po jednym samcu w punkcie 3 i 9.
 
Lecicha pospolita
Orthetrum cancellatum
2 samce w punkcie 1. W punkcie 3 kilka samic i samców, tandemy, składanie jajeczek.
 
Szablak krwisty
Sympetrum sanguineum
Około 10 osobników w punkcie 3, tandemy i składanie jajeczek.