Husarz władca
Anax imperator


Rozmiary: Długość ciała Anax imperator wynosi do 84 mm (Dijkstara, 2006)
Rozpiętość skrzydeł dochodzi do 110 mm
Czas występowania
imagines:
V-VIII
Obszar występowania: Anax imperator spotykamy jest powszechnie w całym kraju, z wyjątkiem niektórych masywów górskich

NA SKRÓTY
Występowanie
Biotop
Samiec
Samica
Zachowania rozrodcze
Larwa/wylinka
Galeria zdjęć

Zdjęcia: Paweł Buczyński
Marek Gryboś
Michał Kaczorowski
Szymon Kubik
Andrzej Kucharski
Wiaczesław Michalczuk
Piotr Mikołajczuk
Ewa Miłaczewska
Alicja Miszta
Krzysztof Pakuła
Katarzyna Przondziono
Krzysztof Przondziono
Jarosław Wenta
Michał Wolny
Piotr Zabłocki
Tekst: Ewa Miłaczewska
© Ewa Miłaczewska

 

Występowanie
 
Występowanie Anax imperator w Polsce — szkic sporządzony na podstawie Atlasu rozmieszczenia ważek (Odonata) w Polsce

1 — zasięg występowania

2 — punkty, w których wykonano zdjęcia:
PBu — Paweł Buczyński — Zalesie Kańskie, woj. lubelskie; rez. Brzoza k. Częstochowy; ok. Oświęcimia; ok. Dęblina
MG — Marek Gryboś — Kraków kamieniołom Liban
MK — Michał Kaczorowski — Warszawa, Żoliborz, Łacha Potocka
SK — Szyman Kubik — Piekary Śląskie
AK — Andrzej Kucharski — Uherce Mineralne koło Leska i Stary Toruń
WM — Wiaczesław Michalczuk — Tarnawatka na Lubelszczyźnie
PM — Piotr Mikołajczuk — Międzyrzec Podlaski i okolice
EM — Ewa Miłaczewska — pow. Mińsk Mazowiecki, pow. Kałuszyn, rez. Brzoza k. Częstochowy, Dobra woj. podkarpackie
AM — Alicja Miszta — Ruda Śląska
KP — Krzysztof Pakuła — Klaudyn na zachodnim obrzeżu Warszawy
KPrz — Katarzyna i Krzysztof Przondziono — Katowice
JW — Jarosław Wenta — Falsztyn woj. małopolskie
MW — Michał Wolny — Grabówka w woj. opolskim
PZ — Piotr Zabłocki — Grabówka w woj. opolskim
 
 
Biotop
Anax imperator zasiedla wody stojące i wolnopłynące. Preferuje na ogół niewielkie zbiorniki wodne. Najczęściej są to często zbiorniki antropogeniczne, jak: żwirownie, glinianki, torfianki, stawy, a także oczka śródpolne, starorzecza. Lubi brzegi zarośnięte pałkami, trzcinami i innymi roślinami szuwarowymi, ale lubi otwarte płaszczyzny wody. Szybko zasiedla nowo powstające akweny i we wczesnych stadiach sukcesji.
 
 
Zbiornik Stara Brzoza na obszarze użytku ekologicznego Brzoza w Parku Krajobrazowym Lasy nad Górną Liswartą, na zachód od Częstochowy.
(foto Ewa Miłaczewska)
Leśne torfowisko koło wsi Gęsianka-Borowe w powiecie Mińsk Mazowiecki. Widoczna tu ważka to właśnie A. imperator.
(foto Ewa Miłaczewska)
 
 
Jedna z zatok wielkiej żwirowni koło Międzyrzeca Podlaskiego.
(foto Piotr Mikołajczuk)
Żwirownia w Dobrej w woj. podkarpackim.
(foto Ewa Miłaczewska)
 
 
Katowice Brynów — glinianka.
(foto Katarzyna Przondziono)
Piaskownia Grabówka w woj. opolskim.
(foto Piotr Zabłocki)
 
 
Kraków — kamieniołom wapieni Liban.
(foto Marek Gryboś)
Ruda Śląska — Lasy Panewnickie — zapadlisko na obszarze szkód górniczych.
(foto Alicja Miszta)
 
 
Niewielkie oczko śródpolne na gruntach wsi Wola Polska w powiecie Mińsk Mazowiecki.
(foto Ewa Miłaczewska)
Stawy rybne koło wsi Gołębiówka w pow. kałuszyńskim na Mazowszu.
(foto Ewa Miłaczewska)
 
 
Rzeka Przemsza w Dąbrowie Górniczej okolice jazu w Niepiekle.
(foto Krzysztof Przondziono)
Warszawa, dzielnica Żoliborz park Kępa Potocka — lewobrzeżne starorzecze Wisły.
(Michał Kaczorowski)
 
 
Samiec
 
Trzeciego sierpnia 2007 r. Piotrowi Mikołajczukowi udało się wykonać serię zdjęć samca husarza wielkiego siedzącego na krzaczku w pobliżu żwirowni. Najpierw z daleka...

(foto Piotr Mikołajczuk)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
...później z bliska od strony grzbietowej. Tu udało się wreszcie pokazać odwłok, którego wszystkie, segmenty są jaskrawoniebieskie. Przez ich środek biegnie gruby, wyraźnie zarysowany czarny pas. U młodszych niż ten osobników pierwszy segment odwłoka jest zielony, jak tułów. Całe nogi tego samca są czarne.

(foto Piotr Mikołajczuk)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Na zdjęciu obok, zrobionym odrobinę bardziej z boku widzimy, że czarne znaki występują również na bokach odwłoka choć w locie są one zupełnie niewidoczne. U lecącego z ogromną szybkością samca widać tylko jaskrawoniebieski odwłok i jaskrawozielony, jednolicie ubarwiony tułów bez żadnych pasów. Zdjęcia husarza władcy w locie możemy obejrzeć w galerii zdjęć na końcu strony.

(foto Piotr Mikołajczuk)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Na większym zbliżeniu widzimy również niebieskozielone oczy oraz jasne (kremowożółtawe) czoło i wargi ważki. Górna powierzchnia czoła jest często lekko niebieskawa. Na czole występuje ciemna, prosta, cienka linia oraz pięciokątny czarny znak, który tu znajduje się pomiędzy dwoma zciemnieniami — których przyczyn nie znam — i lepiej widoczny jest na zdjęciu poniżej. Charakterystyczne dla gatunku jest również występowanie dwóch niebieskich znaków na śródtułowiu przed nasadą skrzydeł.
Trójkąty środkowe skrzydeł składają się — przedni z sześciu, a tylny z pięciu komórek.

(foto Piotr Mikołajczuk)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Na tym zdjeciu widzimy głowę samca w ogromnym powiększeniu. Nietypowe, ciemne plamy, widoczne na zdjęciu powyżej, położone na czole, tu nie wystepują. Wzdłuż cienkiej, czarnej linii na krawędzi czoła widzimy niebieskie zacienienie, często pojawiające się u dojrzałych osobników. Nad nim widoczny jest czarny, pięciokątny znak — tuż przy środkowym z przyoczek. Z tyłu głowy znajduje się żółty trójkąt potyliczny.

(foto Krzysztof Pakuła)
 
Głowa młodego samca sfotografowanego 8 sierpnia 2016 roku w Uhercach Mineralnych.

(foto Andrzej Kucharski)
 
Ten sam samiec z Uherzec Mineralnych z boku. Tu nawet lepiej niż na zdjęciu samej głowy widać, że jest to młody samiec, nie do końca jeszcze wybarwiony.

(foto Andrzej Kucharski)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
W końcu lipca 2008 r. w Międzyrzecu Podlaskim. U tego husarza doskonale można obserwować szeroką, czarną linię biegnącą środkiem odwłoka. Pierwszy segment odwłoka jest zielony (jak tułów), co świadczy o tym, że samiec ten jest młodszy od pokazanego na początku strony. Widać też czarne narządy analne.

(foto Piotr Mikołajczuk)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Tylne skrzydło samca u husarzy jest pozbawione trójkąta analnego i jest zaokrąglone przy odwłoku. Membranule są biało-czarne. Pterostigmy wąskie, długie, brązowe. Żyłki czarne z wyjątkiem żyłki kostalnej, która jest żółta.

(foto Piotr Mikołajczuk)
 
Narządy analne samca Anax imperator wyglądają jak solidny, choć podrdzewiały klucz hydrauliczny typu „żabka” — takie mam pierwsze skojarzenie.

(foto Andrzej Kucharski)
 
Narządy analne i pierwotny aparat kopulacyjny widziane od strony brzusznej.

(foto Andrzej Kucharski)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Wtórny aparat kopulacyjny widziany z boku.

(foto Andrzej Kucharski)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Wtórny aparat kopulacyjny od strony brzusznej.

(foto Andrzej Kucharski)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Samica
 
Czasem wśród turzyc samice składają jaja, widać to doskonale — ale z daleka.

(foto Ewa Miłaczewska)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
25 czerwca 2007 r. udało się Piotrowi podejść dostatecznie blisko do samicy składającej jaja w tkankę leżącego na wodzie, butwiejącego liścia pałki wodnej. Samice zaaferowane składaniem jaj są zwykle łatwiejszym celem. O ile oczywiście nie robią tego w miejscu niedostępnym.
Widzimy, że jest podobnie ubarwiona jak samiec, ale znacznie mniej jaskrawa. To oczywiście dojrzała samica. Młode mają odwłok pozbawiony niebieskiego koloru. Jest on jasny zielonkawy z brązowym pasem po środku. Skrzydła mają odcień żółtawy, są mocniej zabarwione w stosunku do skrzydeł samców, u których są niemal bezbarwne.

(foto Piotr Mikołajczuk)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Na tym zdjęciu widzimy, że samica ustawia odwłok pod różnym kątem tak, aby pokładełkiem wkłuć jaja w różnych miejscach bez konieczności zmiany pozycji całego ciała.

(foto Piotr Mikołajczuk)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Na zbliżeniu widzimy, że tułów u samicy jest jaśniejszy niż u samca, całkowicie zielony, szwy tułowia są mało widoczne, pierwszy segment odwłoka też jest zielony. Uda samicy są brązowe, natomiast golenie i stopy — czarne. Przednia (kostalna) żyłka każdego skrzydła jest żółta. Oczy żółtozielone, a czoło kanciaste — pozbawione jest ciemnych znaków na górnej powierzchni.

(foto Piotr Mikołajczuk)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Siedzącą na gałęzi samicę Anax imperator rzadko zdarza się widzieć. Taki szczęśliwy przypadek zdarzył się Pawłowi Buczyńskiemu w Zalesiu Kańskim na Lubelszczyźnie, między Lublinem a Chełmem 30 lipca 2010 r.
Samica nie jest już pierwszej młodości, jest ściemniała, kolory ma mało kontrastowe, skrzydła nieco zlatane.

(foto Paweł Buczyński)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Kaleką, pozbawioną lewego tylnego skrzydła samicę Anax imperator udało się sfotografować w piaskowni, w Borowej koło Dęblina 21 lipca 2016 r.

(foto Paweł Buczyński)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Na powiększonym i odwróconym fragmencie powyższego zdjęcia widzimy ostre listki narządów analnych.

(foto Paweł Buczyński)
 
Tu zaś w widoku z boku oprócz narządów analnych widać ciemne walwy i pokładełko.

(foto Andrzej Kucharski)
 
 
Zachowania rozrodcze
 
Samice zawsze składają jaja samotnie. Czasem składająca jaja samica unosi się w powietrze i wraca na inne miejsce na tym samym długim liściu.

(foto Piotr Mikołajczuk)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
17 czerwca 2007 r., w Tarnawatce na Lubelszczyźnie — nieco inny sposób składania jaj w pływające po powierzchni wody liście rdestnicy pływającej Potamogeton natans. Samica nie podgina odwłoka, a mimo to wkłuwa jaja w liście pozostawiając na ich powierzchni widoczne otworki.

(foto Wiaczesław Michalczuk)
 
Rozwój larw trwa rok i w następnym roku, na przełomie maja i czerwca, któregoś ciepłego poranka larwy wspinają się po młodych lub zeszłorocznych roślinach, aby mogło się dokonać ich przeobrażenie. Często robią to niemal jednocześnie i licznie, w jednym obszarze akwenu, w którym przyszło im żyć w stanie larwalnym. Znajdujemy wówczas wiele wylinek dużo dłuższych, potężniejszych i bardziej kolczastych niż wylinki żagnic.

(foto Piotr Mikołajczuk)
 
 
Larwa/wylinka
 
W czerwcu 2010 roku Piotr sfotografował wylinkę husarza władcy. To bardzo duża larwa, może osiągać długość ciała: 50–54 mm, jest przy tym znacznie szersza i masywniejsza niż larwy żagnic należących przecież do tej samej rodziny.

(foto Piotr Mikołajczuk)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Wylinka znaleziona 7 czerwca 2005 roku nad leśnym zbiornikiem dystroficznym koło wsi Gęsianka w powiecie Mińsk Mazowiecki.

(foto Ewa Miłaczewska)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Wylinka znaleziona 7 lipca 2015 roku w Starym Toruniu.

(foto Andrzej Kucharski)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Ta sama wylinka widziana nieco z boku.


(foto Andrzej Kucharski)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Kolce boczne występują na segmentach 7–9, kolce segmentu 9 sięgają daleko poza połowę segmentu 10. Kolców grzbietowych, jak u wszystkich Aeschnidae brak.
Stosunek długości cerci do paraproktów wynosi 0,5:1, u samca garb analny osiąga prawie połowę długości cerci. Stosunek długości wynosi od 0,4:1 do 0,5:1. U A. parthenope zarówno cerci, jak i garb są mniejsze.

(foto Andrzej Kucharski)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Głowa.

(foto Andrzej Kucharski)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Stosunek największej do najmniejszej szerokości bródki Anax imperator wynosi 2:1, zaś największej szerokości do długości 1:1,5. Bródka ma bardziej zarysowaną „talię” niż bródka A. parthenope.

(foto Andrzej Kucharski)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Wylinka Anax imperator znaleziona 26 maja 2005 roku nad leśnym zbiornikiem koło Gęsianki w pow. Mińsk Mazowiecki. Bródka wydaje się węższa i dłuższa od pokazanej wyżej, w rzeczywistości jest po prostu bardziej zwinięta. Oskórek larw bywa różnie zabarwiony od żółtobrązowego do czarnoszarego.

(foto Ewa Miłaczewska)
 
Wylinki zebrane nad dystroficznym zbiornikiem koło Gęsianki 24 czerwca 2007 roku. Większość znalezionych przeze mnie wylinek była właśnie taka ciemna.

(foto Ewa Miłaczewska)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Galeria zdjęć
 
 
8 lipca 2010 roku udało się zrobić serię zdjęć husarza wielkiego Anax imperator w locie. Zdjęcia zrobione zostały w Warszawie, na Żoliborzu nad Łachą Potocką na terenie parkowym.
(foto Michał Kaczorowski)
Jest to ważka szybka i zwrotna, ale zwykle porusza się po stałym, wybranym torze. Husarz patroluje dość duży teren, którego zawzięcie broni przed innymi samcami.
(foto Michał Kaczorowski)
 
 
Gdy widzimy husarza w majestatycznym locie patrolowym, nie mamy najmniejszej wątpliwości, że to IMPERATOR.
(foto Michał Kaczorowski)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Jest od wszystkich żagnicowatych jaskrawszy, masywniejszy, silniejszy, budzący respekt. To największa nasza ważka.
(foto Michał Kaczorowski)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Siedzący samiec — czerwiec 2011 r. w Klaudynie na zachodnim obrzeżu Warszawy, na skraju Puszczy Kampinoskiej.
(foto Krzysztof Pakuła)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Ten sam samiec widziany z boku — to naprawdę olbrzym.
(foto Krzysztof Pakuła)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Samiec napotkany 12 czerwca 2011 roku w Falsztynie w pobliżu Zalewu Czorsztyńskiego.
(foto Jarosław Wenta)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Samiec z Międzyrzeca Podlaskiego spotkany w końcu lipca 2008 roku.
(foto Piotr Mikołajczuk)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Stary zlatany samiec. 21 sierpnia 2007 r. Skidziń koło Oświęcimia w pobliżu stawu rybnego.
(foto Paweł Buczyński)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Samica składająca jaja w stawie Stara Brzoza na obszarze użytku ekologicznego Brzoza w Parku Krajobrazowym Lasy nad Górną Liswartą, na zachód od Częstochowy. 24 czerwca 2011 r.
(foto Paweł Buczyński)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Samica skladająca jaja w zbutwiałe pędy pałki wodnej. 23 czerwca 2011 r. Zbiornik zwany Cegielnia w Piekarach Śląskich.
(foto Szymon Kubik)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Ta sama samica. Na obu zdjęciach widać otworki pozostawione przez pokładełko na bokach pędu.
(foto Szymon Kubik)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Teneralna samica siedząca na wylince. 24 czerwca 2014 r. Kwadrat UTM: CA07, piaskownia między Grabówką a Kotlarnią w woj. opolskim (niedaleko Kędzierzyna–Koźla).
(foto Michał Wolny)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Ta sama teneralna samica w zbliżeniu.
(foto Michał Wolny)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 

Z terminami użytymi w opisie można zapoznać się na stronie: SŁOWNIK lub BUDOWA WAŻKI.

Porównanie wszystkich Anaxów spotykanych w Polsce można obejrzeć na stronie: HUSARZ ANAX.