Żagniczka wiosenna
Brachytron pratense


Rozmiary: Długość ciała Brachytron pratense wynosi 54-63 mm
Rozpiętość skrzydeł dochodzi do 75 mm
Czas występowania
imagines:
Koniec IV-koniec VI
Obszar występowania: Brachytron pratense to gatunek spotykany w całym kraju z wyjątkiem obszrów górskich, na pojezierzach i w środkowej Polsce wręcz pospolity
 
 

NA SKRÓTY
Występowanie
Biotop
Samiec
Samica
Zachowania rozrodcze
Larwa/wylinka
Galeria zdjęć

Zdjęcia: Arkadiusz Begier
Paweł Buczyński
Julia Dobrzańska
Sylwia Dziadoń
Michał Kaczorowski
Elżbieta Kowalik-Szpiech
Andrzej Kucharski
Piotr Mikołajczuk
Grzegorz Milewski
Alicja Miszta
Katarzyna Przondziono
Przemysław Żurawlew
Tekst: Ewa Miłaczewska
© Ewa Miłaczewska

 

Występowanie
 
Występowanie Brachytron pratense w Polsce — szkic sporządzony na podstawie Atlasu rozmieszczenia ważek (Odonata) w Polsce

1 — obszar występowania
2 — obszar poza zasięgiem występowania
3 — punkt, w którym wykonano zdjęcia:
AB — Arkadiusz Begier — Jezioro Rakutowskie w woj. kujawsko-pomorskim
PBu — Paweł Buczyński — Dębowce pow. Chełm, Żelizna woj. lubelskie
JD — Julia Dobrzańska — Jez. Gocławskie w Warszawie
SD — Sylwia Dziadoń — Jez. Policko koło Koszalina
MK — Michał Kaczorowski — Załubice nad Rządzą przy ujściu do Zalewu Zegrzyńskiego i Jez. Powsinkowskie w Warszawie
EKS — Elżbieta Kowalik-Szpiech — Skarżysko-Kamienna
AK — Andrzej Kucharski — okolice Sanoka woj. podkarpackie
PM — Piotr Mikołajczuk — Międzyrzec Podlaski i okolice
GM — Grzegorz Milewski — Żelizna koło Międzyrzeca Podlaskiego
AM — Alicja Miszta — Ruda Śląska
KPrz — Katarzyna Przondziono — Staw Grünfeld w Katowicach
— Przemysław Żurawlew — Dziewiń Mały, okolice Pleszewa
 
 
Biotop
Brachytron pratense zasiedla różnego typu wody stojące i moczary z dobrze rozwiniętą roślinnością w strefie brzegowej. Są to jeziora, drobne oczka śródpolne, torfianki, żwirownie i glinianki. Rzadziej zasiedla wody wolnopłynące. Samce odbywają powolne loty patrolowe nisko nad wodą, między zeszłoroczną roślinnością szuwarową.
 
 
Nad brzegami żwirowni w Międzyrzecu Podlaskim (UTM FC25). To miejsce, w którym w maju 2008 r. obserwowano żagniczki Brachytron pratense. Trawy i inne nabrzeżne rośliny były jeszcze suche.
(foto Piotr Mikołajczuk)
Zbiornik retencyjny w Dębowcach (UTM FB47) gm. Siedliszcze, pow. Chełm, woj. lubelskie.
(foto Paweł Buczyński)
 
 
Staw Grünfeld (UTM CA56) w Katowicach, dawne wyrobisko gliny.
(foto Katarzyna Przondziono)
Powstałe wskutek osiadania terenu nad kopalnią węgla zapadlisko w Lasach Panewnickich w Kochłowicach w Rudzie Śląskiej (UTM CA56).
(foto Alicja Miszta)
 
 
Jeziorko Powsinkowskie (UTM EC07) — fragment lewobrzeżnego starorzecza Wisły w Warszawie.
(foto Michał Kaczorowski)
Jeziorko Gocławskie (UTM EC08) — fragment prawobrzeżnego starorzecza Wisły w Warszawie.
(foto Julia Dobrzańska)
 
 
Starorzecze rzeki Rządzy w Załubicach (UTM ED01), w rejonie jej ujścia do Zalewu Zegrzyńskiego.
(foto Michał Kaczorowski)
Śródleśne torfowisko sfagnowe koło Dziewinia Małego (UTM YT07) w powiecie konińskim.
(foto Przemysław Żurawlew)
 
 
Bykowce koło Sanoka w województwie podkarpackim (UTM EV98), zbiornik ten jest fragmentem starorzecza Sanu (tzw. Sanisko w Bykowcach — obszar Natura 2000). Stanowisko z rozrodem położone na południe od dotychczas przyjętej granicy występowania w Polsce.
(foto Andrzej Kucharski)
Zbiornik retencyjny Żelizna (UTM FC34) w powiecie radzyńskim, woj. lubelskim.
(foto Paweł Buczyński)
 
 
Samiec
 
Już pierwszy rzut oka wystarcza, aby dostrzec, że ważka jest mała i niezbyt jaskrawo ubarwiona. Odwłok samca Brachytron pratense nie jest przewężony na trzecim segmencie (jak u innych żagnicowatych), jest dość gruby, walcowaty. Na odwłoku są ułożone parami, wydłużone, jasnoniebieskie plamki na czarnym tle. Na pierwszym segmencie występuje jedna jasna plamka w położeniu centralnym.
Zdjęcie wykonano 2 maja 2009 roku przy żwirowni w Międzyrzecu Podlaskim.

(foto Piotr Mikołajczuk)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Boki tułowia mają jasnozielone pasy rozdzielone czarnymi szwami. Całe ciało — zarówno tułów, jak i odwłok — porośnięte gęstymi, długimi włoskami. Jest to najbardziej kosmata z naszych żagnicowatych Aeshnidae, spośród których jest jedyną ważką mającą owłosiony odwłok.

(foto Piotr Mikołajczuk)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Młody samiec Brachytron pratense sfotografowany 2 maja 2011 roku w słonecznym lesie sosnowym — tuż obok mokradeł i mokrych łąk otaczajacych Jezioro Rakutowskie (UTM CD73) koło Kowala w woj. kujawsko-pomorskim. Ten młodzik ma jeszcze szkliste skrzydła i dopiero zaczyna się wybarwiać.

(foto Arkadiusz Begier)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Oczy dojrzałego samca są niebieskie, stykają się ze sobą na krótkim odcinku. Mają kształt odsłaniający tył głowy, który jest widoczny za nimi — to ten jasnoniebieski łuk nad okiem. Czoło żółtawe, z czarnym rysunkiem u obu płci. Trójkąt potyliczny żółty. Tułów z wierzchu brązowy z jasnozielonymi liniami. Czarne nogi.

(foto Piotr Mikołajczuk)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Ten młody samiec jest jeszcze niewybarwiony, dokładnie jednak widać kształt oka i ukazujący się za nim tył głowy. Tu opisywany wyżej łuk nad okiem jest jeszcze żółty.

(foto Arkadiusz Begier)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Czoło od nadustka clypeus oddzielone wyraźną czarną linią. Poniżej tej linii zaustek postclypeus jasny jak czoło, a przedustek anteclypeus czarny — patrz Budowa ważki zdjęcie głowy Anisoptera.

(foto Andrzej Kucharski)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Kształt tylnego skrzydła samca od strony odwłoka jest okrągły, jak u samicy — podobnie jak u husarzy. Skrzydła tej ważki mają trójkąty analne, jak u żagnic — u husarzy trójkątów analnych brak. Tu trójkąty analne są dwupolowe — ale, jak widać poniżej, może z tym być różnie. Charakterystyczna dla gatunku jest bardzo długa, wąska, jasnobrązowa pterostigma.
Zdjęcie wykonano 4 maja 2012 r. w Żeliźnie koło Międzyrzeca Podlaskiego.

(foto Grzegorz Milewski)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Skrzydła Brachytron pratense w zbliżeniu — te mają trójkąty analne jednopolowe, z prawej i lewej strony tak samo. Charakterystyczna pterostigma jest tu doskonale widoczna.
Zdjęcie wykonano 2 czerwca 2015 r. nad Saniskiem koło Sanoka w woj. podkarpackim.

(foto Andrzej Kucharski)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Samiec sfotografowany 24 maja 2015 r. nad jeziorem Policko koło Koszalina (UTM WA80). Tu widzimy trzy pola w trójkącie analnym.

(foto Sylwia Dziadoń)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Narządy analne samca widziane z góry...

(foto Andrzej Kucharski)
 
...i z boku.

(foto Andrzej Kucharski)
 
Wtórny aparat kopulacyjny.

(foto Andrzej Kucharski)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Samica
 
Wszędzie tam, gdzie samiec ma barwę niebieską albo zieloną, samica ma kolor żółty lub żółtozielony. U samic brak kresek na górnej powierzchni tułowia, lub są śladowe i wówczas oczywiście żółte. Ciało samicy jest owłosione tak samo jak samca. Odwłok gruby, nieprzewężony. Na końcu odwłoka samica ma długie listkowate narządy analne. Dziesiąty segment odwłoka nawisa nad pokładełkiem. Skrzydła samicy są zażółcone w polu marginalnym (przy przedniej krawędzi), inaczej niż u samca.

(foto Piotr Mikołajczuk)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Zdjęcie tej samicy zrobiono 24 maja 2015 roku nad jeziorem Policko położonym w powiecie koszalińskim.

(foto Sylwia Dziadoń)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Koniec odwłoka z narządami analnymi samicy znad jeziora Policko na zbliżeniu.

(foto Sylwia Dziadoń)
 
Tu widzimy, na dużym powiększeniu, jak samiec trzyma narządami analnymi głowę samicy. Widzimy kształt jej jasnobrązowego oka i wystający za nim żółty tył głowy — a nie niebieski, jak u samca. To zwykle spotykana samica gynochromatyczna.

(foto Piotr Mikołajczuk)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
12 czerwca 2011 r. koło Skarżyska-Kamiennej (UTM DB86). Tu widzimy samicę androchromatyczną, z barwą niebieską na odwłoku — obserwowaną o wiele rzadziej.

(foto Elżbieta Kowalik-Szpiech)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Zachowania rozrodcze
 
W maju i pierwszej połowie czerwca żagniczki zwyczajne Brachytron pratense łączą się w pary. Wykorzystują do tego często suche, zeszłoroczne rośliny.

(foto Piotr Mikołajczuk)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
20 maja 2012 r. w Załubicach przy ujściu Rządzy do Zalewu Zegrzyńskiego — samotnie składająca jaja samica B. pratense wkłuwa je w butwiejący pęd pałki.

(foto Michał Kaczorowski)
 
Ta sama samica z przodu.

(foto Michał Kaczorowski)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Larwa/wylinka
 
Piotr twierdzi, że larwa Brachytrona pratense jest najłatwiejszą do zidentyfikowania pośród wszystkich żagnicowatych Aeshnidae. Ma charakterystyczny kształt głowy i malutkie w porównaniu do wielkości głowy i do innych żagnicowatych oczy.

(foto Piotr Mikołajczuk)
 
Larwy te mają też bardzo krótką — w porównaniu z innymi Aeshnidae — piramidę analną.
Długość ciała larwy wynosi 37–40 mm. Kolce boczne występują na segmentach 6–9. Kolce segmentu 9 nie sięgają do połowy segmentu 10.
Żyją, przynajmniej w ostatniej fazie swojego rozwoju, na zeszłorocznych, zbutwiałych, zanurzonych w wodzie liściach pałki wodnej. Przebywają na takich stanowiskach razem z larwami Aeshna isoceles.

(foto Piotr Mikołajczuk)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Wylinka znaleziona 6 maja 2015 roku w Bykowcach koło Sanoka w województwie podkarpackim. Zbiornik jest fragmentem starorzecza Sanu (tzw. Saniska).
Brachytron pratense przeobraził się na lądzie, o ok. 0,7 m od linii brzegowej, na pędzie skrzypu Equisetum sp. na wysokości ok. 30 cm.


(foto Andrzej Kucharski)

Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Na powiększeniu warto zobaczyć jak małe są oczy larwy w stosunku do wielkości głowy.

(foto Andrzej Kucharski)
 
I jeszcze powiększenie głowy wylinki z boku, oczy są niemal tak guzikowate, jak oczy Libellula.

(foto Andrzej Kucharski)
 
Bródka żagniczki wiosennej jest stosunkowo krótka i szeroka.

(foto Andrzej Kucharski)
 
Piramida analna jest krótka, niewiele dłuższa od segmentu 10 odwłoka. Kolce boczne są bardzo krótkie.

(foto Andrzej Kucharski)
 
Spód odwłoka — tu nie widać granicy między segmentem S10 a piramidą analną, gdyż wylinka jest ubłocona. Widać natomiast, że jest to wylinka samicy.

(foto Andrzej Kucharski)

Galeria zdjęć
 
 
Samiec. 1 czerwca 2011 r. Dziewiń Mały w pobliżu Pleszewa.
(foto Przemysław Żurawlew)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Samiec. 24 maja 2011 r. w Dębowcach gm. Siedliszcze, pow. Chełm, woj. lubelskie.
(foto Paweł Buczyński)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Samiec. 24 maja 2009 r. w okolicy Załubic (UTM ED01) koło ujścia rzeki Rządzy do Zalewu Zegrzyńskiego.
(foto Michał Kaczorowski)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Samiec napotkany nad żwirownią w Międzyrzecu Podlaskim.
(foto Piotr Mikołajczuk)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Samiec Brachytron pratense próbujący dołączyć do kopulującej pary przenieli dwuplamych Epitheca bimaculata.
(foto Piotr Mikołajczuk)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Samiec. 4 maja 2012 r. w Żeliźnie koło Międzyrzeca Podlaskiego
(foto Grzegorz Milewski)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Samiec. 2 czerwca 2015 r. Sanisko w Bykowcach koło Sanoka w woj. podkarpackim.
(foto Andrzej Kucharski)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Samiec. 2 czerwca 2015 r. Ten sam samiec, co obok. Widać tu oba (opisywane wyżej) jednopolowe trójkąty analne oraz (również opisywany wyżej) niebieski tył głowy)
(foto Andrzej Kucharski)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 

Z terminami użytymi w opisie można zapoznać się na stronie: SŁOWNIK lub BUDOWA WAŻKI.