RUDA ŚLĄSKA

Czarny Staw i zapadlisko





Do opisania specyfiki omawianego obszaru położonego w Lasach Panewnickich na terenie Rudy Śląskiej (UTM CA56) posłużę się fragmentami reportażu Tomasza Dębca z października 2013 roku zamieszczonego w miesięczniku Głos Lasu.

„Dziś problemy z zanieczyszczeniem powietrza leśnicy z Katowic mają za sobą. Nie znaczy to jednak, że uciążliwości związane z przemysłem zniknęły. Teraz przyczyna największych problemów nie pochodzi z góry, a z dołu… Mowa oczywiście o osiadaniu terenów znajdujących się nad wyrobiskami, jakie powstaje w wyniku działania kopalń węgla kamiennego. Szkód tego typu nie da się przewidzieć, czasami nawet — jeśli rzędne terenu nieco się obniżą — trudno je jednoznacznie stwierdzić. W miarę pogłębiania się szkody teren zaczyna się zabagniać, często poziom gruntu obniża się na tyle, że pojawia się woda. W kontekście bioróżnorodności, tak drastyczna zmiana w środowisku naturalnym może nieść za sobą pozytywne skutki. Powstała niecka z wodą to przecież dodatkowe miejsce wodopoju dla zwierząt, nowe środowisko życia dla gatunków roślin i zwierząt z wodą związanych. Problemem może jednak skala zjawiska. W przypadku intensywnej eksploatacji, kiedy teren obniża się o kilkanaście i więcej metrów, zalana wodą niecka może mieć powierzchnię nawet 20 ha. Wówczas znacząco ubywa żywych drzewostanów. Przykładem największej tego typu szkody na terenie Nadleśnictwa Katowice jest zapadlisko nad kopalnią Śląsk gdzie doszło do obniżenia terenu o ponad 30 m. Sytuacja się jeszcze tam nie ustabilizowała, trwa eksploatacja, teren ciągle pracuje. Dziś lustro wody ma tu 20 ha, ale był czas, kiedy jego powierzchnia wynosiła 30 ha. Zgodnie z prawem szkodę ma naprawić ten, kto ją spowodował, ale przyroda nie znosi pustki i sama, jeśli można tak to ująć, bierze się do roboty. Mogą się tam pojawić nawet gatunki chronione. Dochodzi wówczas do sprzeczności prawa. Według jednych przepisów należy przywrócić pierwotny stan środowiska w danym miejscu, z kolei według innych trzeba chronić cenne gatunki, które się tam wprowadziły po zaistnieniu odpowiednich warunków do życia. Ostateczną decyzję podejmuje starosta lub prezydent miasta, ale zasadniczo kierunek rekultywacji dla gruntów leśnych może przewidywać tylko przywrócenie stanu poprzedniego. Jednocześnie jak podkreślają leśnicy z Nadleśnictwa Katowice, każdy przypadek jest inny, wymaga indywidualnej analizy, po to, aby móc nie tylko naprawić powstałą szkodę, ale też wzbogacić ekosystem leśny.”

POWRÓT
Ważki Rudy Śląskiej

Zdjęcia: Krzysztof Przondziono
Google Earth
Badania terenowe: Piotr Cuber,
Bogusława Jankowska
Alicja Miszta
Krzysztof Przondziono
Tekst: Krzysztof Przondziono
Koordynacja: Ewa Miłaczewska
© Ewa Miłaczewska

 
 
 
Przed powstaniem zapadliska istniał tu już 6 hektarowy Czarny Staw — pochodzenia antropogenicznego. Zarówno mapa jak i zdjęcie satelitarne poniżej nie odzwierciedlają stanu obecnego, jest on widoczny dopiero na zdjęciu satelitarnym po prawej.
(Google maps)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Mapa, która ukazała się w internecie na przełomie lat 2014/2015 jest już tylko prawie aktualna. Widoczne na niej drogi przecinające powiększony Czarny Staw w rzeczywistości już nie istnieją, co widać mna zdjęciu satelitarnym poniżej.
(Google maps)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Pierwsze zdjęcie satelitarne przedstawia Czarny Staw (widać jeszcze zarys linii brzegowej), 20 hektarowe zapadlisko i 10 hektarowy niezalesiony teren po rekultywacji.
(Google Earth)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Drugie zdjęcie satelitarne przedstawia stan mniej więcej odpowiadający temu, co oglądałem w czerwcu 2014 r. Widoczna na wschód od stawów droga leśna zmieniła się w 2014 roku. Powstała tu przecinająca środek lasu droga asfaltowa, łącząca silnie rozbudowujące się południowe dzielnice Katowic z autostradą.
(Google Earth)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
W krótkim czasie powstał tu zupełnie spory zbiornik. Ciekawe, jak sytuacja będzie się rozwijać w kolejnych latach.
(Google maps)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Człowiek siedzący na widocznym tu półwyspie w rzeczywistości siedzi na zatopionej drodze szutrowej. Na mapie biegnie ona w kierunku NE-SW na zachód od czarnego Stawu. Na pierwszym zdjęciu satelitarnym biegnie już z północnego brzegu do środka zbiornika, na drugim zaś jest tylko krótkim półwyspem.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
„Czarny Staw otacza wielogatunkowy las mieszany z podrostem. W strefie przybrzeżnej występują skąpe szuwary z pałką wąskolistną i sitem rozpierzchłym.”B. M. Buszman, J. Drobnik, J. P. Buszman, Tereny leśne Rudy Śląskiej, Ruda Śląska 2006.

Widok ogólny w kierunku północno wschodnim. Nie ma już śladu po linii brzegowej Czarnego Stawu.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
„Oprócz wielu gatunków ryb kilka lat temu pojawił się tu rak amerykański. Występują także gady: jaszczurka zwinka, zaskroniec, żmija zygzakowata.”B. M. Buszman, J. Drobnik, J. P. Buszman, Tereny leśne Rudy Śląskiej, Ruda Śląska 2006.

Na horyzoncie szyb kopalni Śląsk, która przyczyniła się do powstania zapadliska.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
„Liczne są tu ptaki lęgowe (ok. 30 gatunków) jak: dzięcioł duży, sójka, kos, pierwiosnek, piecuszek, kowalik, rudzik, oraz lerka, gąsiorek, trzciniak, perkozek, które są gatunkami zagrożonymi w Rudzie Śląskiej.”Kubajak: Ruda Śląska. Przyroda miasta, Ruda Śląska 2002.

Na zdjęciu trzciniak.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
„Z większej zwierzyny spotkać tu można liczne sarny, dziki, lisy i zające. Rzadziej jelenie kuny i jenoty.”Kubajak: Ruda Śląska. Przyroda miasta, Ruda Śląska 2002.

Mnie udało się tu spotkać jedynie bardzo liczną rodzinę kaczek krzyżówek.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Na stawie działa pływająca przepompownia wody, co może świadczyć o dużych wahaniach poziomu wody w zbiorniku. Wody z zapadliska przepompowywane są do pobliskich stawów znanych jako Rybaczówka.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
O tym że ruchy podłoża w okolicach stawu nie ustały, świadczyć może ten fragment obszaru, na którym widać stosunkowo niedawno zalany las.
(foto Krzysztof Przondziono)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
   
Ważki zarejestrowane nad Czarnym Stawem i zapadliskiem w Lasach Panewnickich
(21 gatunków)
Kliknięcie w nazwę ważki powoduje przejście do strony poświęconej danemu gatunkowi
 
Zygoptera

Pałątka pospolita Lestes sponsa
Straszka pospolita Sympecma fusca
Tężnica wytworna Ischnura elegans
Tężnica mała Ischnura pumilio
Nimfa stawowa Enallagma cyathigerum
Łątka dzieweczka Coenagrion puella
Oczobarwnica większa Erythromma najas
Oczobarwnica mniejsza Erythromma viridulum
Pióronóg zwyczajny Platycnemis pennipes
Anisoptera

Żagnica wielka Aeshna grandis
Żagnica sina Aeshna cyanea
Husarz władca Anax imperator
Husarz ciemny Anax parthenope
Szklarka zielona Cordulia aenea
Miedziopierś metaliczna Somastochlora metallica
Ważka płaskobrzucha Libellula depressa
Lecicha pospolita Orthetrum cancellatum
Szablak czarny Sympetrum danae
Szablak krwisty Sympetrum sanguineum
Szablak późny Sympetrum striolatum
Szablak zwyczajny Sympetrum vulgatum
 
Obserwacje

W sierpniu 2011 roku obserwacje prowadzili Alicja Miszta i Piotr Cuber (2011), w roku 2014 ważki obserwowali: Alicja Miszta i Piotr Cuber (2014), Alicja Miszta i Bogusława Jankowska (2014) oraz Krzysztof Przondziono (2014).

Pałątka pospolita
Lestes sponsa
Jeden samiec (2011).
 
Straszka pospolita
Sympecma fusca
Jeden samiec (2011).
 
Tężnica wytworna
Ischnura elegans
Kilkanaście osobników, samce, samice (2011 i 2014), bardzo nieliczna (2014).
 
Tężnica mała
Ischnura pumilio
Trzy samce (2011).
 
Nimfa stawowa
Enallagma cyathigerum
Kilkanaście osobników, samce, samice (2014).
 
Łątka dzieweczka
Coenagrion puella
Kilkanaście osobników, samce, samice (2011, 2014 i 2014).
 
Oczobarwnica większa
Erythromma najas
Kilka osobników, samce, samice (2011).
 
Oczobarwnica mniejsza
Erythromma viridulum
Kilkanaście osobników, samce, samice (2014).
 
Pióronóg zwyczajny
Platycnemis pennipes
Liczne samce, samice, tandemy, składanie jajeczek (2014).
 
Żagnica wielka
Aeshna grandis
Kilka samców w locie patrolowym (2011 i 2014).
 
Żagnica sina
Aeshna cyanea
Jeden samiec (2014).
 
Husarz władca
Anax imperator
Jeden samiec (2014).
 
Husarz ciemny
Anax parthenope
Pojedyncze samce w locie patrolowym (2011 i 2014).
 
Szklarka zielona
Cordulia aenea
Kilkanaście osobników (2014).
 
Miedziopierś metaliczna
Somastochlora metallica
Kilkanaście samców (2011 i 2014).
 
Ważka płaskobrzucha
Libellula depressa
Kilkanaście osobników (2014).
 
Lecicha pospolita
Orthetrum cancellatum
Kilkanaście osobników, samce, samice (2011, 2014 i 2014).
 
Szablak czarny
Sympetrum danae
Jeden juwenilny samiec (2011).
 
Szablak krwisty
Sympetrum sanguineum
Do 50 osobników, samce, samice, tandemy (2011 i 2014).
 
Szablak późny
Sympetrum striolatum
Kilka osobników, samce, samice, 1 tandem (2011).
 
Szablak zwyczajny
Sympetrum vulgatum
Jeden samiec (2014).