WARSZAWA

Park Skaryszewski





Park Skaryszewski im Ignacego Jana Paderewskiego (UTM EC08) jest jednym z największych parków Warszawy ma ponad 55 hektarów. Powstał w latach 1905–1916, a zaprojektowany został przez ówczesnego głównego ogrodnika Warszawy Franciszka Szaniora. Zlokalizowany jest na gruntach miejscowości Skaryszew, od której wziął nazwę. Założono tu cztery sztuczne stawy połączone ze sobą kanałami i połączone również z Jeziorem Kamionkowskim, które jest częścią dawnego starorzecza Wisły na jej prawym brzegu. Starorzecze to oddzielało wyspę zwaną Saska Kępa od reszty praskiej strony miasta. Powstała później dzielnica willowa Saska Kępa zajmuje tylko część tej wyspy. Do początku XX wieku jezioro miało bezpośrednie połączenie z Wisłą. Zbudowano śluzę z mostem na kanale łączącym Jezioro Kamionkowskie z Wisłą. Pozwoliło to na ustabilizowanie poziomu wody i zabezpieczenie terenów parkowych przed zalaniem wodami powodziowymi. Obecnie zmodyfikowany zachodni odcinek stanowi Port Praski, z którym jezioro jest połączone krytym odpływem. W parku utworzono kaskadę i liczne mostki nad kanałami. Na terenie parku zbudowano urządzenia sportowe — m. in. pierwsze miejskie boisko, przystań wioślarską i korty tenisowe — z których można korzystać do dziś. Powstał ogród różany i daliowy, muszla koncertowa i plac zabaw dla dzieci. Znajdziemy tu wiele pomników i rzeźb znanych artystów.

POWRÓT
Ważki Warszawy

Zdjęcia: Adam Kliczek
Ewa Miłaczewska
Google Earth
Badania terenowe: Michał Kaczorowski,
Ewa Miłaczewska
Tekst: Ewa Miłaczewska
© Ewa Miłaczewska

W Parku Skaryszewskim posadzono około 280 gatunków drzew, niektóre z nich są dziś naprawdę potężne, część uległa zniszczeniu podczas działań II wojny światowej. Jest ich dziś około 20 tysięcy (o występujących tu dendrologicznych rarytasach możemy przeczytać na stronie http://www.e-ogrody.pl/Ogrody/1,113379,1733094.html). W parku znajduje się hotel i Karczma u Dedka oraz kawiarnia Misianka i pub Pod Pstrągiem oraz restauracja Figaro przy kortach AZS. Działa też letnie kino Perła, w którym seanse zaczynają się o 21.00 a wstęp jest wolny. W muszli koncertowej odbywają się różne imprezy. Wytyczona jest pięciokilometrowa trasa do biegania. Goście parkowi „od zawsze” mogą deptać trawniki, kłaść się na nich, wprowadzać psy, jeździć na rowerach i rolkach. Mogą nieskrępowanie kontaktować się z przyrodą, organizowane są wspólne obserwacje ptaków i innych zwierząt. W 1973 roku Park Skaryszewski został wpisany do rejestru zabytków, natomiast 6 listopada 2009 roku ogłoszono go najpiękniejszym parkiem w Polsce w 2009 roku w konkursie organizowanym przez firmę Briggs & Stratton. Sukces jest tym większy, że w europejskiej edycji konkursu — Best Park 2009 nasz „Skaryszak” zajął trzecie miejsce!

Obszar położony po drugiej stronie ulicy Międzynarodowej, często uznawany za część Parku Skaryszewskiego, otrzymał w 2012 roku nazwę Kamionkowskie Błonia Elekcyjne, dla upamiętnienia faktu, że na polach Kamiona (obecnego Kamionka) odbyła się pierwsza w Polsce wolna elekcja w 1573 roku tu właśnie wybrany został Henryk Walezy, a 1733 roku — August III Sas.

Po ponad stu latach od założenia parku nadszedł czas na przeprowadzenie prac rewitalizacyjnych i wycięcie niektórych drzew zaburzających główne linie widokowe. Takich drzew przeznaczonych do wycięcia jest niewiele. Jednak wszyscy Warszawiacy wiedzą, co stało się w Parku Krasińskich, gdzie przewidywano wycięcie kilkudziesięciu drzew, a wycięto ich ponad 300. Do tego nie wolno tu dopuścić. Trzeba odnowić stawy, pozostawiając jednak nietknięte wyspy, jako ostoje przyrody, a rośliny wodne przechować w zatoce Jeziora Kamionkowskiego koło pubu Pod Pstrągiem. Szeroki pas wzdłuż granic parku pozostawiony zostanie jako ostoja drobnych zwierząt parkowych. Projekt przewiduje, że park zostanie ogrodzony, a liczba wejść do niego ma być ograniczona — czemu sprzeciwiają się okoliczni mieszkańcy, czyli rzeczywiści użytkownicy parku (www.miastoiptaki.pl).

W 2014 r. prowadzone były społecznie, przez blisko 50-osobowy zespół przyrodników różnych specjalności (z Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu Kard. St. Wyszyńskiego, Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego, Wyższej Szkoły Ekologii i Zarządzania, Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego w Siedlcach, Instytutu Gospodarki Przestrzennej i Mieszkalnictwa w Warszawie, Muzeum i Instytutu Zoologii PAN w Warszawie, Państwowego Instytutu Geologicznego, Instytutu Rybactwa Śródlądowego, a także Stołecznego Towarzystwa Ochrony Ptaków i Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków.), prace koordynowane przez Macieja Luniaka z Muzeum i Instytutu Zoologii PAN, polegające na inwentaryzowaniu występujących w parku gatunków zwierząt i roślin oraz obserwacji miejsc dla nich szczególnych. Wszystko to po to, aby przeprowadzić prace rewaloryzacyjne tak, by przebogata przyroda Parku Skaryszewskiego poniosła jak najmniejsze straty. W skład tego zespołu, jako obserwatorzy odonatofauny weszli oboje autorzy przedstawionych tu wyników badań. W roku 2015, jako podsumowanie prac zespołu, sporządzono opracowanie „Przyroda Parku Skaryszewskiego” — raport z realizacji Projektu w 2014 r., a w 2016 roku ukazała się monografia Park Skaryszewski w Warszawie — przyroda i użytkowanie pod redakcją naukową Jerzego Romanowskiego, wydana przez Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, gdzie temat omówiono znacznie obszerniej. Jest to pierwsza w kraju tak kompleksowa inwentaryzacja śródmiejskiego parku.

 
 
 
Fragment Planu Miasta Warszawy z 1900r. — planu, który powstał pięć lat przed rozpoczęciem budowy Parku Skaryszewskiego. Wykorzystany na stronie skan pochodzi z zasobów Archiwum Państwowego w Warszawie. Można go pobrać ze strony Mapster.
W miejscu dzisiejszego Parku Skaryszewskiego widzimy pastwisko należące do miejscowości Skaryszew, zaś między nim a Wisłą znajduje się Wyspa Wilcza zaznaczona tu jako obszar podmokły — obecnie znajduje się tam zbudowany w okresie międzywojennym Port Praski. Mostu na tym planie jeszcze nie ma, powstawał równolegle z parkiem w latach 1904–1913 wg projektu inżynierów M. Marszewskiego i W. Paszkowskiego, autorem architektury mostu i wiaduktu był zaś Stefan Szyller (twórca bramy Uniwersytetu Warszawskiego i budynków Politechniki Warszawskiej).
(http://stareplanymiast.pl/plan-miasta-warszawy-1900r/)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Fragment Planu Miasta Warszawy z 1920 r., opublikowany przez wydawnictwo Pharus-Plan. Wykorzystany skan pochodzi ze zbiorów Biblioteki Narodowej udostępnianych na portalu Polona.
Park Skaryszewski jest tu już w dzisiejszym kształcie. Jezioro Kamionkowskie jest jeszcze połączone z Wisłą, a na Wyspie Wilczej widzimy spory akwen. Saska Kępa nie ma dzisiejszej zabudowy, której główna część powstała w dwudziestoleciu międzywojennym i dalej rozrastała się po II wojnie światowej. Jest już most (dawniej most Mikołajewski, most im. Cara Mikołaja II, Trzeci Most) — dopiero od 1917 r. noszący nazwę Mostu księcia Józefa Poniatowskiego. Most w swej historii był kilkakrotnie burzony, palony i odbudowywany.
(http://stareplanymiast.pl/PM/WARSZAWA/PM1920F/)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Obserwacje ważek prowadzone były na Jeziorze Kamionkowskim, Stawie na Kosku, Stawach Kaczych, oczku na Kamionkowskich Błoniach Elekcyjnych oraz na Kanale Wystawowym, którego nazwa pochodzi od tego, że pierwotnie otaczający go teren miał być miejscem wystaw.
(www.warszawa.mapamiasta.info)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Badany obszar Parku Skaryszewskiego i przylegających do niego Kamionkowskich Błoni Elekcyjnych na zdjęciu satelitarnym.
(Google Earth)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
Park Skaryszewski na zdjęciu lotniczym wykonanym dnia 19 maja 2011 r. Po drugiej stronie Alei Zielenieckiej trwają prace przy budowie Stadionu Narodowego przygotowywanego na Euro 2012. Zdjęcie to w bardzo plastyczny sposób pokazuje położenie parku wśród zabudowy miejskiej.
(foto Adam Kliczek, http://zatrzymujeczas.pl (CC-BY-SA-3.0) )
 
 
Jezioro Kamionkowskie od strony parku. W widocznych tu budynkach mieści się fabryka czekolady — słynne zadkłady Emila Wedla. Pierwszy produkcją czekolady zajął się Karol Wedel — ojciec Emila, miał on od 1851 r. małą wytwórnię przy ulicy Miodowej, którą w 1862 r. przekazał synowi. W latach 1927–1930 powstała widoczna tu fabryka na Kamionku zbudowana przez następnego z Wedlów — Jana.
[http://www.twoja-praga.pl/praga/fabryki/2259.html]
(foto Ewa Miłaczewska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Dalej na wschód, za znajdującym się za drzewami (widocznymi na zdjęciu obok) kościołem, na Kamionku, znajduje się osiedle mieszkaniowe Sonata. Alejka biegnąca brzegiem jeziora nosi imię Emila Wedla.
Po jeziorze latem można pływać kajakami i łodziami wiosłowymi oraz rowerami wodnymi, które można wypożyczyć koło pubu Pod Pstrągiem przy widocznej na mapie zatoce.
(foto Ewa Miłaczewska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Jeziorko Kamionkowskie łączy się dość szeroką cieśniną z małym zbiornikiem, dziś stanowiącym właściwie jego zatokę. To tu przewiduje się podczas rewaloryzacji parku stworzenie ostoi dla roślin wodnych.
(foto Ewa Miłaczewska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Niektóre drzewa w pobliżu wody owinięte są siatką zabezpieczającą je przed działaniem żyjących w parku bobrów. Na obu zdjęciach widać znajdujący się tu pub Pod Pstrągiem.
(foto Ewa Miłaczewska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Staw na Kosku (zwany również Stawem Łabędziowym, choć łabędzi obecnie na nim nie ma), to pierwszy ze stawów, do którego dochodzimy idąc na południe od brzegu Jeziora Kamionkowskiego. Na stawie tym znajduje się jedna wyspa. Gałęzie leżące w wodzie znajdują się właśnie na przedłużeniu tej wyspy.
(foto Ewa Miłaczewska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Wyspa znajduje się zaledwie kilka metrów od wschodniego brzegu stawu. Jak pozostałe wyspy w parku będzie na czas prac remontowych ostoją dla zwierząt związanych z wodą. Nie przewiduje się tu wykonywania żadnych prac.
(foto Ewa Miłaczewska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Staw na Kosku. Na wszystkich nasłonecznionych miejscach ludzie korzystają z kąpieli słonecznych.
(foto Ewa Miłaczewska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
30 kwietnia 2014 r. — Staw na Kosku. Kaczka krzyżówka dumnie prezentuje dziesięcioro swoich dzieci.
(foto Ewa Miłaczewska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Kanały pomiędzy stawami przebiegają zwykle wśród drzew, w miejscach zacienionych.
(foto Ewa Miłaczewska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Nie wszystkie stawy leżą na tym samym poziomie i miejscami woda spływa niewielkimi kaskadami.
(foto Ewa Miłaczewska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Największy z Kaczych Stawów (zwany również Stawem Kajakowym, choć kajaki tu obecnie nie pływają) i stojąca nad nim rzeźba „Rytm” autorstwa Henryka Kuny.
(foto Ewa Miłaczewska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Wschodni brzeg Kaczego Stawu. W pogodny dzień, jak w całym parku, ludzie odpoczywają tu wprost na trawie.
(foto Ewa Miłaczewska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Na dużym Kaczym Stawie znajdują się dwie wyspy, zlokalizowane tuż przy wschodnim brzegu, które mają być ostoją dla zwierząt związanych z wodą.
(foto Ewa Miłaczewska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Na obu wyspach i na brzegach rosną piękne, stare drzewa.
(foto Ewa Miłaczewska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Kaskada, z której woda spływa do najmniejszego, południowego Kaczego Stawu.
(foto Ewa Miłaczewska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Średni Kaczy Staw i kanał łączący go z najmniejszym stawem.
(foto Ewa Miłaczewska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Po drugiej stronie ulicy Międzynarodowej znajdują się Kamionkowskie Błonia Elekcyjne. Ten teren też objęty jest badaniami.
(foto Ewa Miłaczewska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Kilkadziesiąt metrów dalej znajduje się niewielkie oczko z zarośniętymi trzciną brzegami. To najbogatszy w ważki akwen. Niestety na początku lipca i tu brzegi zostały wykoszone.
(foto Ewa Miłaczewska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Brzegi oczka „oszczędzane” do lipca teraz są systematycznie wykaszane — to zdjęcie z 5 września.
(foto Ewa Miłaczewska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Pozostała tylko kępa wysokich trzcin przy południowym brzegu oczka. Teraz właśnie tu chętnie przysiadają ważki.
(foto Ewa Miłaczewska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Za oczkiem znajduje się Kanał Wystawowy łączący Jeziorko Gocławskie z Jeziorem Kamionkowskim. Szczęśliwie we wrześniu nie obserwowałam tu spustoszenia wśród roślinności.
(foto Ewa Miłaczewska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Ten sam kanał z kładką w okolicy ujścia do Jeziora Kamionkowskiego.
(foto Ewa Miłaczewska)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
   

Obserwacje prowadzone były podczas 11 wizyt w parku. Wizyty te miały miejsce w dniach: 30 kwietnia, 6 i 22 maja, 3, 7 i 8 czerwca, 5, 8, 13, 27 lipca, a następnie dopiero 5 września. Podczas dwóch pierwszych kontroli nie zauważono żadnych ważek, temperatura wówczas nie przekraczała 12°C. Przerwy w pracach spowodowane były dłuższymi okresami deszczowymi, mającymi miejsce zwłaszcza w pierwszej połowie maja, czerwcu i drugiej połowie sierpnia. Obserwowaliśmy w zasadzie tylko imagines, a to z tej przyczyny, że trudno znaleźć larwy, czy wylinki w sytuacji, gdy brzegi zbiorników parkowych są systematycznie wykaszane. Nie próbowaliśmy dostać się na wyspy na stawach i nie wydobywaliśmy larw z dna stawów. Jednak i nad brzegami oczka na Kamionkowskich Błoniach Elekcyjnych i Kanału Wystawowego, gdzie do początku lipca była niewykoszona roślinność szuwarowa, znalezienie wylinek należało do rzadkości. Znajdowaliśmy jednak osobniki bardzo młode, najwyraźniej podczas lotu dziewiczego, podczas którego nie były w stanie pokonać większych odległości. Obserwowane gatunki ważek wykazywały zachowania rozrodcze (terytorialne samce, patrole, kopulacje, składanie jaj), co pozwala przypuszczać, że na wszystkich badanych akwenach następuje rozród.

Z przykrością dowiedzieliśmy się, że obszar Kamionkowskich Błoni Elekcyjnych przewidziany jest na ogólnodostępny teren o charakterze sportowym i oczko zostanie zasypane. Stracimy zbiornik o odmiennym niż parkowe stawy charakterze, stracimy miejsce rozrodu chronionych prawem zalotek większych Leucorrhinia pectoralis. Pytam tylko, co z obiecywanym jako ogólnodostępny teren sportowy miejscem pod Stadionem Narodowym, znajdującym się po drugiej stronie Parku Skaryszewskiego? To i tak lepiej, że nie realizuje się jeszcze projektu ulicy Tysiąclecia — szerokiej arterii z tramwajami, która miała przeciąć cały ten zielony obszar niszcząc go na długo. Z jednej strony zrozumiałe są potrzeby komunikacyjne miasta, z drugiej warto pomyśleć, że ulica ta odetnie z ostatniej już strony Park Skaryszewski od innych terenów zielonych w okolicy.

 
 
Ważki zarejestrowane w Parku Skaryszewskim i na Kamionkowskich Błoniach Elekcyjnych
(24 gatunki)
Kliknięcie w nazwę ważki powoduje przejście do strony poświęconej danemu gatunkowi
   
Zygoptera

Świtezianka błyszcząca Calopteryx splendens
Pałątka pospolita Lestes sponsa
Tężnica wytworna Ischnura elegans
Nimfa stawowa Enallagma cyathigerum
Łątka wczesna Coenagrion pulchellum
Łątka dzieweczka Coenagrion puella
Oczobarwnica większa Erythromma najas
Oczobarwnica mniejsza Erythromma viridulum
Pióronóg zwykły Platycnemis pennipes
Anisoptera

Żagnica jesienna Aeshna mixta
Żagnica ruda Aeshna isoceles
Żagnica wielka Aeshna grandis
Żagnica sina Aeshna cyanea
Husarz władca Anax imperator
Żagniczka wiosenna Brachytron pratense
Szklarka zielona Cordulia aenea
Miedziopierś metaliczna Somatochlora metallica
Ważka czteroplama Libellula quadrimaculata
Lecicha pospolita Orthetrum cancellatum
Zalotka czerwonawa Leucorrhinia rubicunda
Zalotka większa Leucorrhinia pectoralisgatunek chroniony
Szablak krwisty Sympetrum sanguineum
Szablak żółty Sympetrum flaveolum
Szablak zwyczajny Sympetrum vulgatum

 
 
Obserwacje

Świtezianka błyszcząca
Calopteryx splendens
Pojedyncze samice koło stawu na Kosku.
 
Pałątka pospolita
Lestes sponsa
Pojedyncze osobniki nad stawem na Kosku i liczne nad oczkiem na Błoniach, tu samce, kopulacje i składanie jaj.
 
Tężnica wytworna
Ischnura elegans
Obserwowane kilkadziesiąt osobników od czerwca do września na J. Kamionkowskim, Stawie na Kosku i oczku na Błoniach, kopulacje, składanie jaj.
 
Nimfa stawowa
Enallagma cyathigerum
Kilka samców oraz nieliczne tandemy nad oczkiem na Błoniach i J. Kamionkowskim.
 
Łątka wczesna
Coenagrion pulchellum
Na Polach Elekcyjnych nad oczkiem i nad Kanałem Wystawowym. Liczne. Obserwowano tandemy oraz składanie jaj.
 
Łątka dzieweczka
Coenagrion puella
Gatunek występujący bardzo licznie na wszystkich akwenach. Obserwowano kopulacje oraz składanie jaj.
 
Oczobarwnica większa
Erythromma najas
Kilka osobników nad J. Kamionkowskim i Kaczymi Stawami. Składanie jaj.
 
Oczobarwnica mniejsza
Erythromma viridulum
Pojedynczy samiec na pływającym liściu na J. Kamionkowskim.
 
Pióronóg zwykły
Platycnemis pennipes
Bardzo liczne na wszystkich akwenach, głównie na Kanale Wystawowym. Osobniki teneralne. Kopulujące pary i składanie jaj.
 
Żagnica jesienna
Aeshna mixta
Pojedyncze samce patrolujące brzegi i latające nad otwartą wodą nad Kaczymi Stawami.
 
Żagnica ruda
Aeshna isoceles
Wielokrotne obserwacje licznych samców patrolujących odcinki brzegów na J. Kamionkowskim, oczku na Błoniach i nad Kanałem Wystawowym.
 
Żagnica wielka
Aeshna grandis
Składanie jaj przez pojedynczą samicę nad oczkiem na Błoniach. Kilka osobników w locie nad J. Kamionkowskim.
 
Żagnica sina
Aeshna cyanea
Jeden samiec w patrolu nad kanałkiem łączącym Staw na Kosku z J. Kamionkowskim.
 
Husarz władca
Anax imperator
Dwukrotnie widziane pojedyncze samce w patrolu nad J. Kamionkowskim.
 
Żagniczka wiosenna
Brachytron pratense
Pojedynczy samiec w patrolu nad oczkiem na Błoniach.
 
Szklarka zielona
Cordulia aenea
Liczne patrolujące samce nad Stawem na Kosku i J. Kamionkowskim, a także polujące osobniki w parku pomiędzy stawami.
 
Miedziopierś metaliczna
Somatochlora metallica
Pojedyncze patrolujące samce nad Stawem na Kosku i J. Kamionkowskim oraz Kanałem Wystawowym.
 
Ważka czteroplama
Libellula quadrimaculata
Liczne patrolujące samce, kopulacje w locie i składanie jaj nad wszystkimi akwenami.
 
Lecicha pospolita
Orthetrum cancellatum
Obserwacje licznych samców w locie i konarach wystających przy brzegu wody nad J. Kamionkowskim i Stawem na Kosku. Pojedyncze samce nad Kaczym Stawem.
 
Zalotka czerwonawa
Leucorrhinia rubicunda
Kilka osobników, głównie młode samce — tylko nad oczkiem na Błoniach.
 
Zalotka większa
Leucorrhinia pectoralis
Ponad 30 osobników — samce, samice, kopulacje, składanie jaj — tylko nad oczkiem na Błoniach.
 
Szablak krwisty
Sympetrum sanguineum
Bardzo liczny na wszystkich akwenach, kopulacje i składanie jaj na trawę w pobliżu wody.
 
Szablak żółty
Sympetrum flaveolum
Spotkany nad J. Kamionkowskim w 2011 r. przez Julię Dobrzańską, prawdopodobnie brak naszych obserwacji w sierpniu nie pozwolił na stwierdzenie w roku 2014.
 
Szablak zwyczajny
Sympetrum vulgatum
Znacznie mniej liczny od S. sanguineum. Na wszystkich akwenach pojedyncze osobniki, nad oczkiem na Błoniach liczniejszy.