CHORZÓW

Zespół przyrodniczo–krajobrazowy Żabie Doły





Zespół przyrodniczo–krajobrazowy Żabie Doły (UTM CA47/CA57) utworzony został w 1977 roku na mocy rozporządzenia wojewody Katowickiego.

Ze względów naukowych, dydaktycznych i krajobrazowych ochronie podlega kompleks nieużytków, stawów oraz gruntów rolnych stanowiących miejsca gniazdowania wielu ptaków wodno–błotnych. Powierzchnia zespołu wynosi 217,66 ha, z czego 44,57 w granicach Bytomia, a pozostała część leży w granicach miasta Chorzowa. Obecny krajobraz Żabich Dołów jest efektem długoletniej działalności człowieka. Od XII w. wydobywano tu rudy cynku i ołowiu, a 300 metrów pod ziemią prowadzono eksploatację węgla kamiennego. Powstałe na skutek eksploatacji opuszczone wyrobiska górnicze ulegały zawałom tworząc na powierzchni terenu zapadliska, niecki i leje. Ponadto w wyniku składowania powstały na tym terenie hałdy, które zawierają 6 milionów ton odpadów, w których cynk stanowi 174 tysiące ton a ołów 36 tysięcy ton. Większość zbiorników wodnych powstała w latach 50–tych XX wieku. Wraz z otaczającym terenem stały się one siedliskiem dla roślin o różnych wymaganiach środowiskowych. Zbiorniki wodne zajmują łączną powierzchnię 35 hektarów wraz ze znacznym obszarem roślinności wynurzonej, wśród której dominuje trzcina pospolita oraz pałka wąsko i szerokolistna. Również na hałdach z czasem pojawiły się rośliny i stwierdzono występowanie 92 gatunków. 18% powierzchni Żabich Dołów porastają drzewa, głównie topole czarne i osiki, olchy czarne brzozy brodawkowe oraz wierzby. Najbardziej jednak na uwagę zasługuje fakt, iż teren Żabich Dołów zalicza się do obszarów szczególnie cennych pod względem ornitofauny, bowiem opisano tutaj występowanie 129 gatunków ptaków w tym 76 gatunków lęgowych. Oprócz ptaków teren zespołu zasiedlają ssaki zwłaszcza gryzonie, płazy i gady oraz przedstawiciele owadów. [fragmenty opisu z tablicy informacyjnej na terenie zespołu krajobrazowo–przyrodniczego Żabie Doły].

Dodatkową atrakcją w tym miejscu powstałą około roku 1937 są schrony bojowe punktu oporu „Łagiewniki” oraz grupy bojowej „Maciejkowice”. Umocnienia te są małym fragmentem Obszaru Warownego Śląsk.

Informacje o ważkach z tego obszaru można odnaleźć w tekstach historycznych, gdzie opisywano stanowisko Königshütte (Tümpel, 1922), a później Maciejkowice (Sawkiewicz i Żak — Ważki Śląska, 1966). Do danych historycznych można zaliczyć również opisy Eduarda Scholza, który mieszkał w Chorzowie, zbierał informacje dla obszaru przemysłowego Górnego Śląska od roku 1906 i przedstawił je w kilku artykułach w latach 1907–1917. Współczesne obserwacje prowadzone były w latach 2002–2007 przez Martę Boroń, Piotra Cubera, Agnieszkę Henel, Alicję Miszta i Katarzynę Skowrońską, a informacje o nich przechowywane są w bazie Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska w Katowicach.

Nie udało się potwierdzić występowania czterech gatunków podawanych w 1966 roku: łątki zielonej Coenagrion armatum, łątki wiosennej Coenagrion lunulatum, pałątki niebieskookiej Lestes dryas i żagniczki wiosennej Brachytron pratense. Analizując przemiany jakie zaszły na tym obszarze oraz stan siedlisk uznano te gatunki za zanikłe. Wróciliśmy na to stanowisko w roku 2013, aby zobaczyć, czy odnotujemy dalsze zmiany w występowaniu ważek. Aktualne dane pochodzą z obserwacji Bogusławy Jankowskiej, Jakuba Liberskiego, Alicji Miszta, Katarzyny i Krzysztofa Przondziono oraz Krzysztofa Sokoła.

POWRÓT
Ważki Chorzowa
NA SKRÓTY
Wykaz ważek z lat 2002-2007
Wykaz ważek z 2013 r.



Zdjęcia: Alicja Miszta
Katarzyna Przondziono
Google Earth
Badania terenowe: Bogusława Jankowska
Jakub Liberski
Alicja Miszta
Katarzyna Przondziono
Krzysztof Przondziono
Krzysztof Sokół
Tekst: Alicja Miszta
Krzysztof Przondziono
© Ewa Miłaczewska

 
   
 
Na mapce jaśniejszym niż inne wody niebieskim kolorem i czarnymi numerami zaznaczono poszczególne badane zbiorniki. Czarna linia przerywana oznacza granice administracyjne miast, kropkowaną linią czerwoną zaznaczone są granice zespołu przyrodniczo–krajobrazowego Żabie Doły, czerwone numerki natomiast wskazują punkty opisywane niżej.
(podkład — Google maps)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
Zbliżenie na zdjęciu satelitarnym. Rekultywacja terenu trwa i już wkrótce pewnie trudno będzie doszukać się tu niszczycielskiej działalności człowieka.
Cały zespół Żabie Doły omawiamy łącznie na stronie Chorzowa, mimo iż niewielka część obszaru należy do Bytomia. Jeśli dojdzie do przedstawiania danych z obserwacji w Bytomiu, do tej strony zrobiony będzie link.
(Google Earth)
Kliknij w zdjęcie aby powiększyć.
 
 
Widok ogólny z miejsca oznaczonego na planie czerwonym numerem 1 na obszar Żabich Dołów w kierunku zachodnim na staw nr 10.
(foto Katarzyna Przondziono)
Ten sam obszar sfotografowany jesienią z punktu oznaczonego czerwoną 2 w kierunku północno-wschodnim. Na pierwszym planie staw nr 3, w głębi nr 4.
(foto Katarzyna Przondziono)
 
 
Niedaleko punktu 2 znajduje się jeden ze wspomnianych wyżej schronów. Na zdjęciu widoczna jego wieżyczka.
(foto Katarzyna Przondziono)
Widok na centralną część zespołu przyrodniczo krajobrazowego. Widoczne stawy 3, 4, 5 oraz 6. Zdjęcie wykonane jest z nasypu po nieczynnej linii kolejowej z miejsca zaznaczonego czerwoną 3.
(foto Katarzyna Przondziono)
 
 
Staw nr 1 w jesiennej szacie. Na wprost nasyp po zlikwidowanej kolei wąskotorowej dzielący go od pozostałych stawów.
(foto Katarzyna Przondziono)
Widok na staw nr 3 i całe łany trzcinowiska porastające jego zachodnią część.
(foto Katarzyna Przondziono)
 
 
Strome południowe zbocze oraz porośnięty trzciną brzeg wschodni skutecznie bronią dostępu do stawu nr 4.
(foto Katarzyna Przondziono)
Staw nr 5 z niedostępnym stromym północnym brzegiem oraz z widocznym po jego południowej stronie fragmentem wyłączonej z użytkowania ulicy Krzyżowej.
(foto Katarzyna Przondziono)
 
 
Podobnie jak staw nr 5 również staw nr 6 niedostępny jest ze strony północnej gdzie jego brzeg ograniczony jest stromą skarpą nasypu kolejowego po nieczynnej już linii kolei przemysłowej.
(foto Katarzyna Przondziono)
Wspomniany wcześniej nasyp z widocznymi pozostałościami po torach kolejowych.
(foto Katarzyna Przondziono)
 
 
Widok na staw nr 7, który podobnie jak staw numer 5 i zachodnia część stawu nr 3 znajduje się w Bytomiu.
(foto Katarzyna Przondziono)
Kolejny Bytomski staw to numer 8, widok w kierunku wschodnim.
(foto Katarzyna Przondziono)
 
 
Najdalej na północ wysunięty staw w zespole przyrodniczym to staw nr 9. Staw charakteryzuje się mocno zielonym kolorem wody i raczej nie jest to spowodowane rozwojem glonów a jakimiś związkami chemicznymi spływającymi do niego z pobliskiej hałdy.
(foto Katarzyna Przondziono)
Jak widać na zdjęciu hałda jest rekultywowana a pozostałe w niej rudy metali odzyskiwane w pobliskim zakładzie przeróbczym. Na horyzoncie wieże kościołów w Bytomiu. Od lewej kościół Św. Wojciecha następnie Świętej Trójcy oraz Wniebowzięcia NMP.
(foto Katarzyna Przondziono)
 
 
Wracamy do punktu wyjścia to znaczy nad staw numer 10 a równocześnie z powrotem do Chorzowa. Jest to również miejsce, w którym w 2013 roku po raz pierwszy od początku obserwacji na tym obszarze stwierdzono oczobarwnicę mniejszą Erythromma viridulum.
(foto Katarzyna Przondziono)
Dotarcie do stawu numer 11 na sam cypelek widoczny na mapie wymagało przebicia się przez szuwary i dwu metrowe pokrzywy, a wielkiego efektu w postaci obserwacji ważek nie dało. Za to bardzo dużo nimf stawowych Enallagma cyathigerum siedziało na źdźbłach żyta rosnącego na otaczającym go polu.
(foto Katarzyna Przondziono)
 
 
Tak z bliska wygląda brzeg zbiornika nr 9. Zielone zabarwienie wody wywołane jest przez związki chemiczne spływające tu z rekultywowanej hałdy.
(foto Katarzyna Przondziono)
Jeszcze w 2007 r. często mozna było napotkać na Żabich Dołach takie widoki, jak również poniewierające się na brzegach i w wodzie śmiecie. Obecnie sytuacja znacznie się poprawiła.
(foto Alicja Miszta)
 
   
Wykaz ważek stwierdzanych na obszarze użytku ekologicznego Żabie Doły w latach 2002-2007
(27 gatunków)
Kliknięcie w nazwę ważki powoduje przejście do strony poświęconej danemu gatunkowi
 
Zygoptera

Świtezianka błyszcząca Calopteryx splendens
Pałątka mała Lestes virens
Straszka pospolita Sympecma fusca
Straszka syberyjska Sympecma paediscagatunek chroniony
Tężnica wytworna Ischnura elegans
Nimfa stawowa Enallagma cyathigerum
Łątka wczesna Coenagrion pulchellum
Łątka dzieweczka Coenagrion puella
Oczobarwnica większa Erythromma najas
Pióronóg zwykły Platycnemis pennipes
Anisoptera

Żagnica południowa Aeshna affinisważka południowa
Żagnica jesienna Aeshna mixta
Żagnica wielka Aeshna grandis
Żagnica sina Aeshna cyanea
Husarz władca Anax imperator
Husarz ciemny Anax parthenope
Szklarka zielona Cordulia aenea
Miedziopierś metaliczna Somatochlora metallica
Ważka czteroplama Libellula quadrimaculata
Ważka płaskobrzucha Libellula depressa
Lecicha pospolita Orthetrum cancellatum
Lecicha białoznaczna Orthetrum albistylumważka południowa
Szablak krwisty Sympetrum sanguineum
Szablak przypłaszczony Sympetrum depressiusculum
Szablak żółty Sympetrum flaveolum
Szablak zwyczajny Sympetrum vulgatum
Szafranka czerwona Crocothemis erythraeaważka południowa

 
Ważki zarejestrowane w zespole przyrodniczo–krajobrazowym Żabie Doły
w trakcie wielokrotnych obserwacji w roku 2013
(20 gatunków)
Kliknięcie w nazwę ważki powoduje przejście do strony poświęconej danemu gatunkowi
 
Zygoptera

Świtezianka błyszcząca Calopteryx splendens
Tężnica wytworna Ischnura elegans
Nimfa stawowa Enallagma cyathigerum
Łątka wczesna Coenagrion pulchellum
Łątka dzieweczka Coenagrion puella
Oczobarwnica większa Erythromma najas
Oczobarwnica mniejsza Erythromma viridulum
Pióronóg zwykły Platycnemis pennipes
Anisoptera

Żagnica jesienna Aeshna mixta
Żagnica ruda Aeshna isoceles
Żagnica sina Aeshna cyanea
Husarz władca Anax imperator
Husarz ciemny Anax parthenope
Szklarka zielona Cordulia aenea
Ważka czteroplama Libellula quadrimaculata
Lecicha pospolita Orthetrum cancellatum
Lecicha białoznaczna Orthetrum albistylumważka południowa
Szablak krwisty Sympetrum sanguineum
Szablak zwyczajny Sympetrum vulgatum
Szafranka czerwona Crocothemis erythraeaważka południowa

 
Obserwacje

Świtezianka błyszcząca
Calopteryx splendens
1 samiec w przelocie.
 
Tężnica wytworna
Ischnura elegans
Liczna na całym obszarze.
 
Nimfa stawowa
Enallagma cyathigerum
Bardzo liczna w okolicach zbiornika 11.
 
Łątka wczesna
Coenagrion pulchellum
2 tandemy.
 
Łątka dzieweczka
Coenagrion puella
Liczna na całym obszarze.
 
Oczobarwnica większa
Erythromma najas

Około 10 samców.
 
Oczobarwnica mniejsza
Erythromma viridulum
3 samce.
 
Pióronóg zwykły
Platycnemis pennipes
Liczny.
 
Żagnica jesienna
Aeshna mixta
4 osobniki.
 
Żagnica ruda
Aeshna isoceles
2 samce.
 
Żagnica sina
Aeshna cyanea
1 wylinka.
 
Husarz władca
Anax imperator
1 samiec.
 
Husarz ciemny
Anax parthenope
Kilkanaście osobników.
 
Szklarka zielona
Cordulia aenea
około 20 osobników.
 
Ważka czteroplama
Libellula quadrimaculata
Kilkanaście osobników.
 
Lecicha pospolita
Orthetrum cancellatum
Wielokrotne liczne obserwacje samców, samic oraz kopulujących par.
 
Lecicha białoznaczna
Orthetrum albistylum
1 samiec.
 
Szablak krwisty
Sympetrum sanguineum
Najliczniejszy z wszystkich obserwowanych gatunków.
 
Szablak zwyczajny
Sympetrum vulgatum
Około 20 samców i 10 samic oraz kopulujące pary.
 
Szafranka czerwona
Crocothemis erythraea
1 samiec napotkany 15 września 2013 r.